«Անհանգստացուցիչ Ցեղասպանութիւն Մը»

Հեղինակ՝ Ճեֆրի Ռոպերթսըն

Աւետիս եափուճան, Պատմական  Գիտութիւններու  Դոկտոր
Սիտնի, Փետրուար 2015

Այս  արժէքաւոր եւ խիստ այժմէական հատորին յայտնութիւնը կը պարտիմ Տիար  Վարուժան Սագայեանին, որ անկէ օրինակ մըն ալ ղրկեց ինծի, որուն համար կը յայտնեմ իմ խորին շնորհակալութիւններս: Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի նախօրեակին, այս փաստագրական հատորը, տեսակ մը սփոփեցուցիչ սպեղանի կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդին, և միաժամանակ. ան կը հաստատատէ ճշմարտութիւնը: Մինչ Թուրքիա իրեն «բարեկամներ» և «համակիրներ» կը հաւաքագրէ զանոնք կաշառելով, հայ ժողովուրդին բարեկամներն ու համակիրները անշահախնդիր, անկողմնակալ և անկաշառ մտաւորականներ են, որոնցմէ մին է այս կարկառուն աշխատասիրութեան հեղինակը Աւստրալիացի իրաւաբան-պատմաբան Ճեֆրի Ռոպերթսընը:

Հատորին սկզբնաւորութենէն մինչև վերջաւորութիւնը, կարմիր երիզի մը նման կ՛անցնի այն փաստացի հաստատումը, թէ կատարուածը Ցեղասպանութիւն էր, և թէ, մանաւանդ զոհերուն թուաքանակը չէ, որ կ՛որոշէ Ցեղասպանութեան հանգամանքը: Այնպէս որ, Թուրքիոյ  նախագահ Էրտողանի այն իմաստակութիւնը, թէ պատահածը եթէ Ցեղասպանութիւն ըլլար, այսօր աշխարհի վրայ ոչ մէկ հայ մնացած պիտի ըլլար, պարզապէս անհիմն ցափռտուք մըն է: 

Հեղինակ՝ Ճեֆրի Ռոպերթսըն

Աւետիս եափուճան, Պատմական  Գիտութիւններու  Դոկտոր
Սիտնի, Փետրուար 2015

Այս  արժէքաւոր եւ խիստ այժմէական հատորին յայտնութիւնը կը պարտիմ Տիար  Վարուժան Սագայեանին, որ անկէ օրինակ մըն ալ ղրկեց ինծի, որուն համար կը յայտնեմ իմ խորին շնորհակալութիւններս: Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի նախօրեակին, այս փաստագրական հատորը, տեսակ մը սփոփեցուցիչ սպեղանի կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդին, և միաժամանակ. ան կը հաստատատէ ճշմարտութիւնը: Մինչ Թուրքիա իրեն «բարեկամներ» և «համակիրներ» կը հաւաքագրէ զանոնք կաշառելով, հայ ժողովուրդին բարեկամներն ու համակիրները անշահախնդիր, անկողմնակալ և անկաշառ մտաւորականներ են, որոնցմէ մին է այս կարկառուն աշխատասիրութեան հեղինակը Աւստրալիացի իրաւաբան-պատմաբան Ճեֆրի Ռոպերթսընը:

Հատորին սկզբնաւորութենէն մինչև վերջաւորութիւնը, կարմիր երիզի մը նման կ՛անցնի այն փաստացի հաստատումը, թէ կատարուածը Ցեղասպանութիւն էր, և թէ, մանաւանդ զոհերուն թուաքանակը չէ, որ կ՛որոշէ Ցեղասպանութեան հանգամանքը: Այնպէս որ, Թուրքիոյ  նախագահ Էրտողանի այն իմաստակութիւնը, թէ պատահածը եթէ Ցեղասպանութիւն ըլլար, այսօր աշխարհի վրայ ոչ մէկ հայ մնացած պիտի ըլլար, պարզապէս անհիմն ցափռտուք մըն է: 

Հատորը կը բացուի երեք ականաւոր անձնաւորութիւններու վկայութեամբը, ինչ կը վերաբերի Հայոց Ցեասպանութեան: Այնուհետև, կու գայ էջ մը, ուր տեղ գտած է Միացեալ Նահանգներու օրուան Նախագահ Թէոտոր Ռուզվելթի 1918 թուականին կատարած յայտարարութիւնը, Հայոց Ցեղասպանութեան առնչութեամբ, եւ ապա, Ֆաշական Գերմանիոյ համբաւաւոր Վարչապետ Ատոլֆ Հիթլէրի այն յայտարարութիւնը, թէ «Այսօր ո՞վ կը յիշէ հայերուն բնաջնջումը», յայտարարութիւն մը, որ վկայութիւնն է Հայոց Ցեղասպանութեան: Այնուհետև, կու գայ այն Թուրքիոյ քարտէսը, որուն վրայ նշուած են այն բնակավայրերը, ուրկէ սկսաւ Հայ Ժողովուրդին Ցեղասպանութիւնը:

Ի վերջոյ կու գայ «Ներածական»ը, որուն բնաբանը եղած է Միացեալ Նահանգներու Ծերակուտական Պարաք Օպամայի, 19 Յունուար 2008 թուականին կատարած այն յայտարարութիւնեը, որով ան յստակօրէն կ՛ընդունի, թէ Հայ Ժողովուրդին դէմ գործադրուած յանցագործութիւնը, ուրիշ չէր, եթէ ոչ Ցեղասպանութիւն, բառ մը՝ զոր Պարաք Օպամա անընդհատ խուսափեցաւ արտասանելէ՝ Նախագահ ընտրութենէն ետք:

Եւ Ճեֆրի Ռոպերթսըն բացումը կը կատարէ յայտարարութեամբ մը, թէ «Իմ անձնական մէկ առընչութիւնը այս գիրքին մէջ քննարկուած պատմութեան հետ, կը պարտիմ իմ մեծ հօրեղբօրս, որ այնպէս պատահեցաւ, երբ ան կը գտնուէր Տարտանէլի մէջ, անգլիական ռազմանաւու մը վրայ, 24 Ապրիլ  1915 թուականին, Դաշնակիցներուն  ամբողջական ներխուժմանը Օսմանեան Մայրաքաղաք՝ Կոստանդնուպոլիս, կը զուգադիպէր ձերբակալմանը հայ մտաւորականներուն, որոնց մեծամասնութիւնը աքսորուած եւ գաղտնօրէն սպաննուած էր, որմէ քանի մը շաբաթ ետք, արձակուեցաւ հրամանը Անատոլուի ամբողջ հայ ազգաբնակչութիւնը տեղահանելու եւ քշելու դէպի Սուրիական անապատները, եւ սկսաւ մահուան երթը, որուն ընթացքին, բնաջնջուեցաւ հայ ցեղին գրեթէ կէսը»:

Այնուհետեւ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն վճռականօրէն կը հաստատէ. «կասկած չի կրնար ըլլալ, նոյնիսկ ի հեճուկս Ցեղասպանութիւնը ժխտող պատմաբաններուն, այն ոճիրը, որ գործադրուեցաւ, Օսմանեան Կայսրութեան մէջ, 1915 թուականին, հայ ազգաբնակչութեան դէմ, օրինաւորապէս ուրիշ բանով  չի կրնար սահմանուիլ, եթէ ոչ Ցեղասպանութիւն»:

Սակայն, կը շարունակէ ան, այս անգամ նկատի առնելով Արեւմտեան երկու Մեծ Տէրութիւնները՝ յանձին Մեծն Բրիտանիոյ եւ Միացեալ Նահանգներուն, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ. «Այն իրողութիւնը, թէ Լեմքինի (Այն քաղաքագէտը, որ «Ցեղասպանութիւն»  սահմանումը տուաւ նման ոճիրներու. Ա.Ե.)  տեսակէտը , որ հաստատուեցաւ 1948 թուականին, Ցեղասպանութեան Պայմանագրութեամբ, եւ հայ ցեղին մօտ կէսին բնաջնջումը 1915 թուականին, անվիճելի կը մնայ, եւ ինչպէ՞ս կ'ըլլայ, որ Արեւմտեան երկու գլխաւոր պետութիւնները, տակաւին կը շարունակեն մինչեւ այսօր, վիճիլ այդ մասին»:

Ապա, անցնելով Մեծն Բրիտանիոյ երբեմնի վերաբերումին, պատմաբանը կը գրէ. «Մեծն Բրիտանիոյ Կառավարութիւնը դատապարտեց կոտորածները, որպէս ոճիր մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ, երբ անոնք տեղի կ'ունենային, սակայն, վերջին տարիներուն, զանոնք կը նկատէ որպէս ոչ աւելի քան մեղադրելի «ողբերգութիւն»:

Այնուհետեւ, անդրադառնալով Միացեալ Նահանգներուն կեցուածքին, Աւստրալիացի պատմաբանը կը գրէ, նոյն վերագրումը կատարելով նաեւ անոր դիրքաւորման առնչութեամբ. «Մեծն Բրիտանիոյ զուգահեռ, գլխաւոր այդ պետութիւնը, յանձին Միացեալ Նահանգներուն, որ չէր վարանած դատապարտելու 1915 թուականի կոտորածները, որոնց արձագանգները ամբողջովին տեղագրուած են «Նիւ Եորք Թայմզ» թերթին մէջ, Օսմանեան Կառավարութեան յանցագործութիւնը կը բացայայտուի հեռագիրներէն եւ ԱՄՆ-ի դեսպան    Հենրի Մորկընթաուի հիւպատոսական պաշտօնատարներուն յուշերէն, «Ցեղասպանութիւն» եզրը, երբ Պայմանագրութեան մէջ մտաւ, Միացեալ Նահանգները, 1951 թուականին, Արդարադատութեան Միջազգային Ատեանին կատարած իր դիմումին մէջ, կը նշէ. «Հայոց Ցեղասպանութիւնը որպէս օրինակը համահաւասար Ողջակիզումին»:

Ապա, Ճեֆրի  Ռոպերթսըն կը շարունակէ. «Նախագահներ Ֆորտ, Քարթըր եւ Ռեկըն, դատապարտեցին կոտորածները: Սակայն, Ցեղասպանութեան հայոց կողմէ յուշածումի օրը 24 Ապրիլ 1980  թուականին, Ճորճ Պուշ Երէցը, բեռնէն փախցուց Ցեղասպանութիւն բառը: Սակայն, ոչ Պիլ Քլինթըն եւ Ճորճ Պոուշ Կրտսերը, զայն չկրկնեցին եւ «զանգուածային սպանութիւններ» կամ «կոտորածներ» բառերէն անդին չանցան»:

Այնուհետեւ, գալով մեր օրերուն, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ. «Պարաք Օպաման, որ օրէնսգէտ մտաւորական մըն է, եւ բաւականաչափ մօտէն հետեւած է եղելութիւններուն, որպէսզի կարենար «Ցեղասպանութեան» մասին խօսիլ ընտրապայքարի օրերուն, սակայն, ժխտեց զայն, երբ նախագահ ընտրուեցաւ, եւ սկսաւ գործածել «Մեծ Եղեռն» եզրը, բացատրելու համար «Քսաներորդ դարու ամենաբիրտ վայրագութիւնները»: Եւ Աւստրալիացի պատմաբանը կը ճշդէ, շատ իրաւամբ. «Մեծ Եղեռն»ը կը նշանակէ մեծ ողբերգութիւնը հայոց, սակայն, ան չի նշանակեր «Ցեղասպանութիւն»:

Եւ Ճեֆրի Ռոպերթսըն կու գայ եւ կը հասնի կարեւոր հարցի մը: Թրքական Կառավարութեան այն պնդումը, թէ Ցեղասպանութեան հարցը պատմաբանները պէտք է վճռեն՝ բան մը, որուն կը ձայնակցին նաեւ Ցեղասպանութիւնը ժխտող օտար պատմաբանները: Ասիկա թրքական խորամանկ ծուղակ մըն է, որուն մէջ ինկան նաեւ կարգ մը հայ անձնաւորութիւններ: Ցեղասպանութեան հարցը ո՞ր պատմաբանները պէտք է վճռեն …  Հայ եւ թուրք պատմաբաններու միացեալ յանձնախո՞ւմբ մը, ինչպէս որ կը թելադրէ թրքական կառավարութիւնը, թէ Ցեղասպանութիւնը ժխտող նաեւ հաստատող միջազգային պատմաբաններու յանձնախումբ մը … Երբ երկու խումբերէն եւ ոչ մին պիտի զիջի միւսին, եւ հետեւաբար, անոնց վիճաբանութիւնները պիտի ըլլան անվերջանալի եւ ապարդիւն ու ամուլ եւ թրքական կառավարութիւնը պիտի շարունակէ անվարան իր ժխտողական քաղաքականութիւնը:

Եւ Ճեֆրի Ռոպերթսըն իրաւամբ կը ժխտէ պատմաբաններուն ձեռնհասութիւնն ու իրաւասութիւնը՝ վճռելու Ցեղասպանութեան հարցը, եւ կը գրէ. «Հարցին անտրամաբանական բնոյթը եզրակացութիւնն է, թէ «թողունք պատմաբաններուն», մինչ այդ «պատմաբանները անհամաձայն են» այն առնչութեամբ, թէ կոտորածները արդեօք Ցեղասպանութի՞ւն են: Պատմաբանները, որքան որ ալ ականաւոր ըլլան անոնք, ձեռնհասութիւնը չունին պատասխան տալու օրինական այս հարցին: Ցեղասպանութիւնը ժխտողներուն պատասխանը սխալ է: Ըստ օրինի, այնպէս մտածելով, թէ  գրաւոր փաստ կը պահանջէ Ցեղասպանութիւնը Կեդրոնական Կառավարութենէն: Բնաջնջելու համար ցեղի մը կամ կրօնական խմբաւորման մը անդամները, այդ միշտ ալ նպատակ մը եղած պիտի ըլլայ սպաննելու իւրաքանչիւրը այդ խմբաւորումէն, կամ նպատակը ըլլայ ստեղծելու այնպիսի պայմաններ, որոնց մէջ մահը անխուսափելի է»:

Այնուհետեւ, անցնելով զոհերուն թուաքանակի հարցին, Աւստրալիացի պատմաբանը կը գրէ. «Թրքական Կառավարութիւնը հայ մեռեալներուն թիւը կը հասցնէ առաւելագոյնը 600.000 անձի, սակայն, ինչպէս որ ինքն ալ կ'ընդունի, անոնք գրեթէ բոլորն ալ քաղաքացիներ էին՝ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ, այնպէս որ, զոհերուն թուաքանակը ոչ մէկ կարեւորութիւն ունի: Զարմանալին այն է, որ պաշտօնատարները հանդիսաւորապէս կ'ընդունին, թէ սպաննած են միայն 600.000 հոգի, երբ նոյն այդ անձերը կը պնդեն, թէ երկրին մէջ կային միայն 1.100.000 հայ, ուրեմն, անոնք կ'ընդունին, թէ աւելի քան կէսը հայ ցեղին, սպաննած են»:

Ա. ԳԼՈՒԽ – ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը թուէ այն մարմիններն ու անձնաւորութիւնները, որոնք ճանչցած են Հայոց Ցեղասպանութիւնը. «Ցեղասպանագէտներն ու միջազգային օրէնքի մասնագէտները առաւել պատմաբաններուն մեծամասնութիւնը եւ քսան ազգային Խորհրդարաններ, Միացեալ Նահանգներէն 43 նահանգներ, Հայոց վիճակուած ճակատագիրը կ'որակեն Ցեղասպանութիւն»:

Եւ Ցեղասպանութիւնը ժխտող Արեւմտեան երկու գլխաւոր պետութիւններուն Մեծն Բրիտանիոյ եւ Միացեալ Նահանգներուն Կառավարութիւնները, կը մերժեն ճանչնալ Ցեղասպանութիւնը եւ կը ժխտեն զայն. «Միացեալ Նահանգնրուն վերջին նախագահները մերժեցին այս եզրը, արժեքաւորում մը՝ զոր կը բաժնեն Մեծն Բրիտանիոյ Կառավարութիւնները, որոնք մինչեւ 2010 թուականը, 1915 թուականի դէպքերը պաշտօնապէս նկատեցին ոչ այլ ինչ, եթէ  ոչ «Ողբերգութիւն մը»: Ապա, հայասէր պատմաբանը կը մէջբերէ Մեծն Բրիտանիոյ Լորտերու Ժողովին արձանագրութիւնը. «Փաստերը ցոյց կու տան, թէ Օսմանեան Կառավարութիւնը որոշապէս որոշում տուած էր բնաջնջելու իրեն ենթակայ հայերը»: Սակայն, Մեծն Բրիտանիոյ Կառավարութիւնները չեն ճանչցած 1915 եւ 1916 թուականներու դէպքերը, որպէս «Ցեղասպանութիւն»:

Հակառակ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի ընթացքին, Արեւմտեան Մեծ Տէրութիւններուն հայ ժողովուրդին շռայլած առատ եւ մեծ խոստումներուն, պարզապէս որպէսզի հայ ժողովուրդին զաւակները իրենց համար թնդանօթի միս ծառայէին, դաւաճանեցին հայ ժողովուրդին, զայն յանձնելով թրքական կառավարութեան ողորմածութեանը: Սակայն, Արեւմուտքի այդ Մեծ Տէրութիւններուն այդ ընթացքին պատճառը այն չէր, թէ անոնք կ'ատէին հայ ժողովուրդը, այլ պարզապէս որովհետեւ իրենց շահերը չէին համապատասխաներ հայ ժողովուրդին շահերուն, եւ այդ կացութիւնը կը տեւէ մինչեւ այսօր: Հայ քաղաքական միտքը չըմբռներ  այս իրողութիւնը, եւ տակաւին մինչեւ այսօր կը յամառի իր այդ կեցուածքին վրայ մնալ, անոնցմէ մուրալով  իր պաշտպանութիւնը:

Հայ ժողովուրդին միակ անկեղծ բարեկամն էր եւ է մինչեւ այսօր միայն Ռուսաստանը, ոչ թէ հայ ժողովուրդին սեւ աչքերուն համար,այլ պարզապէս որովհետեւ իր շահերը կը համապատասխանեն հայ ժողովուրդին շահերուն: Այս առումով, հայ ժողովուրդին թշնամիները, առաջին հերթին, Արեւմտեան Մեծ Տէրութիւններն են, որոնք անցեալին թէ ներկայիս, ամէն սպառնալիքով, արգելք կը հանդիսանան, որ Ռուսաստանը իջնէ դէպի տաք ջուրերը, Միջերկրականը, եւ իր էջքին ընթացքին, ազատագրէ Արեւմտահայաստանը:

Այստեղ, խօսքը տանք Ճեֆրի Ռոպերթսընին. «Սեւրի դաշնագիրը, մարմնացումը Անտանտի (Արեւմտեան Մեծ Տէրութիւնները) խոստումին, թէ պիտի պատժէ «Մարդկութեան եւ Քաղաքակրթութեան դէմ գործուած ոճիրները», զոհուեցաւ գործարարական շահերուն, որպէսզի մենաշնորհներ ձեռք բերեն եւ հակապոլշեւիկեան պայքարին (նկատի ունենալով Թուրքիոյ աջակցութիւնը անոր) Լօզանի դաշնագրով սրբագործուած, դաշնագիր, որ լքեց ամէն ակնարկութիւն հայոց կոտորածներուն մասին (Արդարեւ, հայերու վերաբերեալ ոչ մէկ ակնարկութիւն): Ասիկա զանգուածային դաւաճանութիւն էր եղած բոլոր խոստումներուն, պատերազմի ընթացքին եւ անկէ ետք, Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի եւ Ամերիկայի կողմէ»:

Իսկ անդրադառնալով Լօզանի դաշնագրին, Աւստրալիացի պատմաբանը կը գրէ. «Լօզանի դաշնագիրը, օրինաւոր քօղ մը տարածեց 1915 թուականի ոճրագործութիւններուն վրայ եւ հայերուն թողուց որպէս վատագոյն կորսնցնողները Համաշխարհային Առաջին Պատերազմին»: Ապա, ակնարկելով օտար թէ հայ մարմիններուն, ան կը գրէ. «Ներողամիտ աչքով կը նայիմ ամերիկացի միսիոնարներուն միամտութեան եւ օտար թղթակիցներուն սարսափին վրայ, ինչ կը վերաբերի «ահաւոր թուրքին», անտեղի յոխորտանքին հայ յեղափոխականներուն, ինչպիսիքն են դաշնակները, երբ անոնք կ'երեւակայեն, թէ ժողովուրդը ապստամբութեան կ'առաջնորդեն»:

Բ. ԳԼՈՒԽ – ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ  – ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԳՈՐԾԱԴՐՈՒԹԻՒՆԸ

Համիտեան ջարդերուն անդրադառնալով, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը վկայակոչէ բրիտանացի փոխ-հիւպատոս Շիվլինը, որ  կը յիշատակէ. «Հայերը բացարձապէս կ'որսացուէին վայրի գազաններու նման, սպաննելով՝ ուր որ հանդիպէին … Ես համոզուած կ'ըսեմ, թէ նպատակը զանոնք բնաջնջել էր, յստակ ու մեկին»: Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը շարունակէ. «Ցեղային եւ կրօնական ատելութեամբ բռնութիւնը վերջ  չգտաւ: Կառավարութիւնը, վախնալով օտար միջամտութիւններէ, զսպեց իր զօրքերը, երբ դաժան մանրամասնութիւնները լայնօրէն տարածուեցան Արեւմուտքի, մասնաւորաբար Ամերիկայի մհջ, ուր «Նիւ Եորք Թայմզ»ը զանոնք կը բնորոշէր, ճիշդ այն բառերով, որոնցմով այսօր կը բնորոշուի Նացիական Ցեղասպանութիւնը: «Այլ մէկ ողջակիզումը հայերուն»:

Եւ Աւստրալիացի իրաւաբան-պատմաբան Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը շարունակէ. «Օսմանեան Կայսրութիւնը, խուսափելու համար արտաքին միջամտութենէ, Պերլինի Դաշնագրին 61-րդ Յօդուածին իր կողմէ բռնաբարումին համար, այժմ սկսաւ ժխտել սպանութիւնները, թէ անոնք տեղական եւ կղզիացած զինուորական գործողութիւններ էին՝ զսպելու համար հայկական ահաբեկչական խմբակներու ըմբոստութիւնը (Պանք Օթոմանի գրաւումը դաշնակներուն կողմէ, լայնօրէն օգտագործուեցան այս առնչութեամբ): Դիտորդները (ներառեալ կարգ մը Բրիտանացի Հիւպատոսներ) ժխտեցին այս մեկնաբանութիւնները, եւ յատուկ շրջաններու ուսումնասիրութիւնը ցոյց տուաւ, թէ հայութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը հաւատարիմ եւ խաղաղ մնացած էր»:

Այնուհետեւ, անցնելով Երիտթուրքերուն յայտնութեան, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ. «Արդարեւ, այն ինչ որ կատարուեցաւ, տեղի պիտի չունենար Ցեղասպանութեան նախորդող տարիներուն, եթէ այս ատելութիւնը չբորբոքէր ծայրայեղ ազգայնական Կառավարութիւն մը, «Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» Կոմիտէն, որ յառաջդիմական եւ ազգայնական ըլլալ կը ձեւացնէր, այսինքն Երիտթուրքերը, որոնց բարեփոխումներու ջանասիրութենէն հմայուած, անոնց պիտի միանար ընդյատակեայ Դաշնակ Կուսակցութիւնը, այն յոյսով, որ Սուլթանին գահընկեցութիւնը վերջ պիտի տար հայերուն տառապանքներուն»:

«Թրքացում» ենթագլուխին տակ, Աւստրալիացի պատմաբանը կը գրէ. « Սուլթանը մնաց բացարձակ տիրակալը մինչեւ 1908 թուականը, երբ կարճատեւ շրջանի մը համար, զինք ստիպեցին Սահմանադրական միապետ մը ըլլալ, եւ ապա աքսորեցին: Իր դէմ դուրս եկած քաղաքական ամենաուժեղ տարրը, իր գահակալութեան վերջին շրջանին,  Երիտթուրքերուն (Իթթիհատականներուն) շարժումն էր, որ գործունէութեան սկսաւ իբրեւ յառաջդիմական ընդյատակեայ կուսակցութիւն մը, որ բաւականաչափ յեղափոխական էր, գործակցելու համար դաշնակներուն հետ, թէեւ ան երբեք հայ ժողովուրդին թուրքին հետ հաւասարութիւնը չընդունեց»:

Այնուհետեւ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը շարունանկէ Իթթիհատականներուն՝ հայ ժողովուրդին դէմ ցուցաբերած ատելութան առնչութեամբ. «Հայ ժողովուրդին դէմ Իթթիհատի ատելութիւնը կը հրահրէր անոնց օտար միջամտութեան ձգտումը, որուն վրայ կու գար աւելնալ ժողովրդային անհադուրժողութիւն մը, անոր հարստութեան եւ իբրեւ առեւտրական եւ լումայափոխ՝ անոնց արձանագրած յաջողութիւններուն հետեւանքով: Այս ընթացքը սկսաւ պաշտօնապէս տարածուիլ, թէ հայերը մաս կազմեր «թուրք» ազգին»: 

Իթթիհատի թրքացման քաղաքականութեան մեկնաբանութիւնը առաւել եւս ընդլայնելով, հայասէր պատմաբանը կը գրէ. «Լեզուի եւ մշակոյթի «թրքացման» ծրագիր մը կազմուեցաւ, որով կը մերժուէր հայկական կազմակերպութիւններուն գոյութիւնը: Օրուան բացայայտ կարգախօսն էր «Թուրքիան թուրքերուն համար» պայքարը: Անոնց  (Երիտթուրքերուն) համար, «Օսման»ը բացայայտօրէն կը նշանակէր «Թուրք» եւ իրենց այժմու «Օսմանացման» քաղաքականութիւնը կը մերժէր ոչ-թուրք տարրերուն գոյութիւնը թրքական օճախին մէջ»:

ՏԵՂԱՀԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Այս ենթախորագրին տակ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը հաղորդէ. «Մայիսէն Սեպտեմբեր, Անատոլուի աւելի քան երկու միլիոն հայերէն պարպուեցաւ: Տեղահանութեան ժամանակաւոր օրէնքը, կը հրամայէր բանակի սպաներուն, տեղահանել ժողովուրդը դաւաճանութեան մեղադրանքով, կամ «ռազմական պահանջ»ի պատրուակով, կառավադութիւնը ամբողջ Անատոլուն պարպեց , ներառեալ բազում այն քաղաքներէն, որոնք շատ հեռու էին ռազմաճակատէն, եւ դաւաճանութեան որեւէ դէպք չէր արձանագրուած, եւ բնակչութիւնը յանձնուեցաւ մահաբեր երթերու՝ դէպի անապատները»:

Քիչ մը առաջ անցնելով, անկեղծօրէն հայասէր պատմաբանը կ'անդրադառնայ հայութեան նիւթական կորուստներուն. «Վերսայլի 1919 թուականի Խաղաղութեան Խորհրդաժողովին, Հայկական Պատուիրակութիւնը կը տեղեկացնէր կորուստը 1860 եկեղեցիներու, 239 վանքերու, 1438 վարժարաններու, 42 որբանոցներու, 29 դպրեվանքներու»:

Եւ շարունակելով մահուան երթերուն մասին իր հաստատումները, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ.  «Հարիւր հազարաւորներ սպաննուեցան այդ երթերուն ընթացքին, պարզապէս որովհետեւ անոնք հայեր էին եւ մասնաւորապէս ենթարկուած էին այն վիճակին, զոր Ցեղասպանութեան Պայմանագրութիւնը կ'որակէ, որոշապէս «կեանքի պայմաններ» հաշուարկուած այնպէս մը, անոնք մահուան յանձնուին ամբողջութեամբ կամ մասնակիօրէն»:

Ապա, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը պարզէ հայ երեխաներուն վիճակուած դաժան ճակատագիրը, եւ կը գրէ. «Երեխաներ (հայ) բռնիօրէն խլուելով, յանձնուած էին մահմետական ընտանիքներու: Արդ, Ցեղասպանութեան Պայմանագրութիւնը կը նկատէ. «Երեխաներու բռնի փոխանցումը մէկ խմբաւորումէ այլ խմբաւորման մը» որպէս Ցեղասպանութեան գործարք»:

Այնուհետեւ, կրկին անդրադառնալով հայ ժողովուրդին՝ թուրքին կողմէ պարտադրուած ճակատագրին, անաչառ պատմաբանը կը գրէ. «Տեղահանութիւններն ու կոտորածները շարունակուեցան մինչեւ 1915 Յուլիս, երբ Գերմանիոյ դեսպանը՝ Մեթերնիխ, Պերլին կը տեղեկացնէր. «Արեւելեան նահանգներու հայերուն դէմ գործադրուած խժդժութիւնները, յանգած են իրենց վերջին հանգրուանին», անոնց նպատակն է «Հայկական Հարցը լուծել հայ ցեղին բնաջնջումով»:

Գ. ԳԼՈՒԽ  –  ՓԱՍՏԸ

Այստեղ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը մէջբերէ Գերմանիոյ դեսպանին վկայութիւնը. «Հայերուն դէմ գործուած նախճիրներուն պատճառը ռազմական նկատառումներով չէր եւ կը հաստատէր, թէ մահաբեր տեղահանութիւնները ընդգրկած էին այն նահանգները, որոնք թշնամիներու սպռնալիքէն զերծ էին,  և Օսմանեան պնդումը, թէ ասիկա «ռազմական անհրաժեշտութիւն էր», որ Թուրքիոյ այժմու փաստարկումներէն է, պարզապէս շինծու է: Կառավարութիւնը կը հետապնդէ հայ ցեղը բնաջնջելու նպաստակը»: Եւ ան կ'եզրակացնէ. «Մինչև Յուլիս, ամէն ոք գիտէր, թէ տեղահանութիւնները ինչ կը նշանակեն: Պարզապէս ան միջոց մըն է հայ ազգը բնաջնջելու, առանց որևէ կասկածի»:

Այնուհետեւ, հմուտ պատմաբանը կը հերքէ Թուրքիոյ այն զրպարտութիւնը, թէ Վանի հայերը ապստամբած էին, եւ հետեւաբար, անհրաժեշտութիւն էր զինուորական միջամտութիւնը, եւ կը գրէ. «Վանի հայերը չէին ապստամբած, անոնք պարզապէս իրենց թաղերը կը պաշտպանէին, նախայարձակումին դէմ թուրք զօրքին, զորս կը գլխաւորէր կառավարիչը՝ Ճեվտէթ Պէյ: Տեղւոյն հայ ղեկավարները բացարձակապէս դէմ էին ըմբոստութեան: Ամէն պարագայի տակ, Զէյթունէն եւ Կիլիկիոյ այլ  շրջաններէն տեղահանութիւնները սկսան նախքան Վանի այսպէս ասած «ապստամբութիւնը», եւ տեղահանութիւնները շարունակուեցան այնպիսի վայրերէ, որոնք ռազմաճակատին մօտ չէին, եւ հետեւաբար, «ռազմական պահանջը» որևէ արդարացում չունի»:

Այնուհետև, կը մէջբերէ Թալէաթի մէկ յայտարարութիւնը, թէ «Մեր գործողութիւնները պարտադրուած էին մեզի՝ ազգային եւ պատմական անհրաժեշտութիւններէ: Թուրքիոյ գոյութեան պահպանութիւնը պէտք է գերակշռէ որևէ այլ նկատումէ»: Ահաւասիկ Ճեֆրի Ռոպերթսընի եզրակացութիւնը. «Երեսուն տարի ետք, Նացիները նոյնը պիտի կրկնէին, ինչ կը վերաբերի հրեաներուն «Հոլոքոսթին» անհրաժեշտութեան»:

 

ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍՈՅ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Այս ենթախորագրին տակ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը յիշատակէ թրքական նորակազմ դահլիճին մէջ, Ներքին Գործոց Նախարար Մուսթաֆա Արիֆի այն յայտարարութիւնը, թէ  «Դժբախտաբար, անոնք, որոնք մեր ղեկավարներն էին պատերազմի ընթացքին, պիտի գլէին եւ անցնէին ամենարիւնարբու աւազակներուն: Անոնք որոշեցին բնաջնջել հայերը, եւ բնաջնջեցին»:  Իսկ նորակազմ Ծերակոյտին Նախագահը, կը վկայէր, թէ հայերուն զանգուածային սպանութիւնները «պաշտօնապէս» վաւերացուած էին:

Անդրադառնալով զինուորական դատարանին վճիռին, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ. «Երիտթուրք ղեկավարները յանցաւոր նկատուեցան կանխամտածուած առաջնակարգ զանգուածային սպանութեամբ» , զոր կատարեց Յատուկ Կազմակերպութիւնը, որ կարգադրեց ազատ արձակումը ամենավտանգաւոր ոճրագործներուն, որոնք հրոսակային խումբեր կազմեցին, սպաննելու համար հայերուն: Տեղահանութիւնն ու ջարդերը կը կազմեն հաստատ փորձ մը՝  «արմատապէս լուծելու համար «Հայկական Հարցը», բնաջնջելով  ամբողջ ժողովուրդ մը: Ասիկա յստակօրէն կը բացայայտէ այն, ինչ որ Ցեղասպանութիւն կը կոչուի, բան մը՝ զոր Ցեղասպանութիւնը ժխտողներուն հսմար դժուար է ժխտլ»:

Եւ հայասէր պատմաբանը կը շարունակէ՝ հաստատելով գործուած ոճիրը որպէս Ցեղասպանութիւն. «Կարեւոր իրողութիւնը այն է, որ տեղահանութիւնը անխուսափելիօրէն եւ հաստատօրէն ստեղծեց կեանքի այնպիսի պայմաններ, որոնք կը նշանակեն մահը ժողովուրդի մը՝ անոր ցեղային նկատառումով: Տեղահանութեան քաղաքականութիւն մը, որ կը նշանակէր բնաջնջումը հայ ազգաբնակչութեան զգալի մէկ մասին»: Ապա, Աւստրալիացի իրաւաբան-պատմաբանը կը հաստատէ անհերքելիօրէն. «Վերևի փաստը բաւական է, հաստատելու համար, առանց որևէ կասկածի, թէ Օսմանեան Պետութիւնը պատասխանատու է,  օրինական սկզբունքներու համաձայն, այն, ինչ որ կը կոչուի Ցեղասպանութիւն»:

Դ,. ԳԼՈՒԽ  –  ՕՐԷՆՔԸ

Այս գլուխին տակ, անաչառ պատմաբանը, ամենայն ձեռնհասութեամբ, կրկին ու կրկին կը հաստատէ. «Օսմանեան Կառավարութիւնը հրամայած էր տեղահանութիւնը այնպիսի պայմաններու մէջ, որ տեղահանեալները ենթակայ կ'ըլլային հիւանդութեան, սովամահութեան եւ Յատուկ Կազմակերպութեան անդամներուն յարձակումներուն»: Եւ ան կը շարունակէ իր ամբաստանութիւնները. «Կասկած չկայ, որ Օսմանեան Կայսրութեան մէջի հայերուն «զգալի» մէկ մասը նկատի առնուած էր տեղահանութեան համար, եւ թէ առնուազն 800.000 զոհ, թերեւս ալ մէկ ու կէս միլիոն սպաննուած էին: Ամէն պարագայի տակ, նոյնիսկ եթէ անոնց թիւը 600.000 է, ինչպէս որ կ'ընդունին անոնք, որոնք Ցեղասպանութիւնը կը ժխտեն, նոյնիսկ այդ թիւը զգալի մէկ համեմատութիւնն է հայ ազգաբնակչութեան եւ վերապրողները քանի մը հազարով փրկուեզան միայն՝ ֆիզիքական եւ հոգեբանական լուրջ վնասուածքներով»:

Աւստրալիացի պատմաբանը, իրաւական տեսանկիւնէն մօտենալով հարցին,տակասւին ալ կը շարունակէ իր ամբաստանութիւնները: Կասկած չկայ, որ 1915 թուականին, Օսմանեան Կառավարութիւնը տեղահանութիւնը կատարեց լիովին գիտակցելով, որ  տեղահանեալներէն շատեր պիտի մեռնին, եւ օրէնք հրատարակեց բռնագրաւելու համար անոնց սեփականութիւնը, այն յաւակնութեամբ, որ անոնք «լքեալ գոյքեր» էին, քանի որ տեղահանեալներուն պիտի չթոյլատրուէր վերադառնալ»:

Այնուհետեւ, անդրադառնալով Ցեղասպանութիւնը ժխտող պատմաբաններուն այն պնդումին, թէ  «սպանութիւններէն մաս մը գործադրուած էր թափառաշրջիկ քիւրտերուն կողմէ», Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը պատասխանէ անոնց, հաստատելով, որ այդ վարկածը «ոչ մէկ տրամաբանութեան կը դիմանայ: Կառավարութեան վարած տեղահանութեան քաղաքականութիւնը  ուղղուած էր հայերուն դէմ, եւ բացայայտօրէն հաստատեն, թէ ստեղծուած էին այնպիսի պայմաններ, կարելի դարձնելով տարագրեալները սպաննելու, բռնասբարելու, եւ առեւանգուելու քիւրտերուն, ինչպէս նաեւ «չեթէներէն» կազմուած ջոկատներուն կողմէ, որոնք գաղտնօրէն կազմակերպուած էին Կառավարութեան կողմէ՝ Յատուկ Կազմակերպութեան միջոցաւ»:

Եւ տակաւին ալ շարունակելով իր ջախջախիչ ամբաստանութիւնները, իրաւաբան Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ. «Այն, ինչ որ ի յայտ կու գայ տեղահանութեան հետևանքներէն, փաստն է սպանութեան, չարչարանքին, եւ պարտադրութիւնը կեանքի այնպիսի պայմաններու, ուր մահը զգալի թիւով մարդոց, անխուսափելի էր»:

Ըլլալով  իրաւաբան, Ճեֆրի Ռոպերթսըն միակողմանիօրէն չի մօտենար Ցեղասպանութեան իրողութեան, այլ՝ բազմակողմանիօրէն քննարկելով հարցը, յանգած է այն փաստին, թե այն, ինչ որ պատահած էր հայ ժողովուրդին 1915 թուականին, ուրիշ բան չէր, եթէ ոչ, յստակ ու մեկին, Ցեղասպանութիւն էր, եւ ան կը գրէ. «Թերեւս ամենահամոզիչ փաստը Ցեղասպանութեան նպատակադրումին, այն օրէնքներն էին, զորս Իթթիհատը հրապարակած էր 1915  թուականի վերջերը եւ 1916 թուականի սկզբնաւորութեան, որոնք պետութեան իրաւունք կու տային բռնագրաւելու «լքեալ» տուներն ու ինչքերը տարագրեալներուն, եւ որոնք կազմեցին բացայայտօրէն անոնց ինչքերը ձեռք ձգելու համար: Այս մէկը կարեւոր փաստն է այն մտադրութեան, թէ հայերը երբեք պիտի չվերադառնան եւ մահուան երթերէն վերապրողներուն, երբեք թոյլ պիտի չտրուի իրենց երկիրը վերադառնալ»:

Այնուհետեւ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն թրքական կառավարութիւնը պատասխանատու կը նկատէ ոճրագործներուն գործադրած սպանութիւններուն համար, երբ անոնք տեղի կ'ունենային գիտակցութեամբը իշխանութիւններուն, «որոնք կրնային (եւ չըրին) արգելք հանդիսանալ»:

Եւ իրաւաբան-պատմաբանը Գերմանիան մեղսակից կը նկատէ անհերքելիօրէն, Օսմանեան Կառավարութեան գործադրած Ցեղասպանութեան, քանի որ իր դիւանասգէտները զինք տեղեակ պահած էին հայերը բնաջնջելու Օսմանեան Կառավարութեան նպատակին, ինչպէս նաեւ ջարդերուն եւ մահաբեր տեղահանութիւններուն մասին: Աւելին ըլլալով, 1915 թուականին, Արևմտեան Դաշնակից Պետութիւնները խոստացած էին պատժել «մարդկութեան դէմ գործուած ոճիրները», «զորս, անկասկած, Գերմանիան կրնար կասեցնել, քանի որ Օսմանեան Կայսրութիւնը մեծապէս կախում ունէր Գերմանիայէն»:

Եւ Ճեֆրի Ռոպերթսըն կ'եզրակացնէ. «Ցեղասպանութեան այս մեղսակցութիւնը կրնար հետեւանքներ ունենալ Գերմանական Պետութեան համար, այն առումով, որ պատերազմէն վերջ, պէտք էր հատուցում  կատարէր, հայերուն բնաջնջման մէջ իր ունեցած պատասխանատուութեան համար»:

Զ. ԳԼՈՒԽ – ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Այստեղ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն հարց կը յարուցանէ, թէ Ցեղասպանութեան ոճրագորղները չպատժուեցան. «Հոլոքոսթը տեղի պիտի չունենար, եթէ Երիտթուրքերն ու գերմանացի ղեկավարները պատժուած ըլլային միջազգային դատարանի մը կողմէ, որ պէտք էր որ ստեղծուէր նման Սեւրի եւ Վերսայլի Դաշնագիրներով կազմուածին»:

Է. ԳԼՈՒԽ – ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԺԽՏՈՒՄԸ

Այս հարցին անդրադառնալով, Ճեֆրի Ռոպերթսըն հարց կու տայ. «Քանի որ Հոլոքոսթը ժխտողներուն դէմ օրէնքներ հրատարակուած են՝ Եւրոպական Ատեանին կողմէ, ինչո՞ւ համար պէտք չէ պատժել Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտողները»:

Թ. ԳԼՈՒԽ – ՀԱՏՈՒՑՈՒՄՆԵՐԸ

Այս գլուխին տակ, Աւստրալիացի իրաւաբան-պատմաբանը կը գրէ. «Միջազգային օրէնքը գէթ կ'ընդունի գիտակցաբար գործուած սխալի մը հատուցման պարտաւորութիւնը եւ յաճախ ըսուած է, թէ Թուրքիոյ յամառութիւնը՝ Ցեղասպանութիւնը ժխտելու, հետեւանքն է այն վախին, թէ իրմէ պիտի պահանջուի հատուցում կատարել: Սակայն, դրամը, եթէ նոյնիսկ վճարուի այն անձերուն, որոնք պիտի կարենան փաստել իրենց ազգակցութիւնը , այդ ջարդերէն եւ մահուան երթերէն մահացողներուն հետ, չի կրնար հատուցանել ամբողջ կեանքի մը վրայ երկարող ցաւը»:

Սակայն, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կարեւոր հարց մը կը յարուցանէ. «Հատուցումները պէ՞տք է ընդգրկեն այն հողերը, զորս հայերը ստիպման տակ լքեցին 1915 թուականին: Այս հարցը խոստացուած էր Սևրի Դաշնագրով, որ երբեք չգործադրուեցաւ, եւ որ փոխարինուեցաւ Լօզանի Դաշնագրով, որ ոչ մէկ ակնարկութիւն կ'ընէ հատուցումներու մասին, եւ իրողապէս դաւաճանեց Դաշնակիցներուն կողմէ՝ հայերուն եղած բոլոր խոստումներուն»:

Այնուհետեւ, Աւստրալիացի անկաշառ պատմաբանը կը բարձրացնէ այլ կարեւոր հարց մը. «Ամէն պարագայի տակ, նոյնիսկ եթէ Թրքական Հանրապետութիւնը շարունակէ և պաշտպանէ Օսմանեան իր նախորդին սխալները, երբ մինչ ենթադրուած է, որ ան ընդունի  իր նախորդ պետութեան պատասխանատուութիւնները»: Միջազգային դաշնագիրները «չեն կրնար ազդել այն սկզբունքին վրայ, թէ ներկայ Թրքական Հանրապետութիւնը  պատասխանատու է Օսմանեան Կայսրութեան գործադրած միջազգային ոճիրներուն, եւ այն իրողութիւնը, թէ այդ ոճիրներն են որ  կը կազմեն Ցեղասպանութիւնը»:

Հատուցումներու պահանջին առնչութեամբ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն կը գրէ. «Ժամանակն է, որ Հայաստանեայց Եկեղեցին եւ Հայաստանի Կառավարութիւնը դադրին Թուրքիայէն խնդրելէ եւ դիմեն օրինական քայլերու, միաժամանակ, Արդարադատութեան Միջազգային Ատեանին եւ թրքական դատարաններուն մօտ, որպէս առաջին քայլ դէպի Մարդկային Իրաւանց Եւրոպական Ատեանը»:

Ժ. ԳԼՈՒԽ – ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ

Ուրեմն, որպէս եզրակացութիւն եւ որպէս հաշտութիւն,  Ճեֆրի Ռոպերթսըն հետեւեալ առաջարկը կը ներկայացնէ . «Թուրքիոյ Կառավարութիւնը պէտք է ընդունի մարդկութեան դէմ գործուած ոճիրին իրողութիւնը եւ գէթ ներողութիւն խնդրէ եւ հատուցում կատարէ, որուն պէտք է միանայ հաշտութեան քայլը, եւ վերադարձնէ քանդուած եկեղեցիները, եւ Հայաստանին նուիրէ անոր սրբազան լեռը: Ասիկա պիտի ըլլայ արժանաւոր եւ վայելուչ պատասխան մը, ինչպէս որ սպասելի է քաղաքակրթուած պետութեան մը»:

Եւ միւս կողմէ, Ճեֆրի Ռոպերթսըն, այս անգամ դիմելով Հայաստանի Կառավարութեան, կ'առաջարկէ. «Գալով Հայաստանին, երբ Թուրքիա ներողութիւն խնդրէ՝ մարդկութեան դէմ գործուած ոճիրին համար, նոյնիսկ եթէ ան «Ցեղասպանութիւն» բառը չարտասանէ, որպէս պատասխան, ներողութիւն պէտք է խնդրէ 1970-ական եւ 1980-ական թուականներուն սպաննուած թուրք պաշտօնատարներուն համար»:

Արդ, այստեղ կարեւոր քանի մը կէտեր կան, որոնց պէտք է անպայման անդրադառնալ: Ճեֆրի Ռոպերթսըն «հատուցումներ» ըսելով կը  հասկնայ միայն քանդուած եկեղեցիներուն վերադարձը Ցեղասպանութեան զոհերուն, սակայն, այդ զոհերը այսօր չկան, ուրեմն, այդ հատուցումները պիտի կատարուին բռնիօրէն մահմետականացած հայերո՞ւն, երբ անոնք վերադառնան իրենց պապենական հաւատքի՞ն, կամ Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի՞ն, կամ Ցեղասպանութեան զոհերուն յետնորդներո՞ւն՝ ներկայի Սփիւռքահայութեա՞ն,  որ իր այժմու հանգստաւէտ կեանքը պիտի չփոխարինէ աւերուած, քանդուած, հրկիզուած եկեղեցիներով: Իսկ ո՞վ պիտի վերակառուցանէ զանոնք,: Հայե՞րը, Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարա՞նը, թրքական պետութիւ՞նը, որուն ճիտին պարտքն է զանոնք վերակառուցանելը, քանի որ իր նախորդներն էին, որ զանոնք քանդեցին, աւերեցին, հրկիզեցին:

Ապա ո՞վ որուն պիտի նուիրէ հայուն սրբազան լեռը, որո՞ւն սեփականութիւնը որո՞ւն պիտի նուիրէ, երբ ան հայ ժողովուրդին անհերքելի, անժխտելի  սեփականութիւնն է:  

Այնուհետև, Ճեֆրի Ռոպերթսըն չի յիշատակեր հայուն սեփական, հայուն պատմական, հայուն պապենական հողերուն վերադարձը իրենց իրաւատիրոջ՝ հայ ժողովուրդին, երբ այդ հողերուն ամէն մէկ թիզը հայուն արիւնը ծծած է, երբ այդ հողերուն ամէն մէկ թիզին մէջ թաղուած են հայ ժողովուրդին արմատները, երբ այդ հողերուն ամէն մէկ թիզին վրայ հայ ժողովուրդին ճակտի քրտինքն է որ հոսած է, երբ այդ հողերը յափշտակելու և անոնց ապօրինաբար տիրանալու  համար էր, որ թուրքը կազմակերպած էր Քսաներորդ Դարու Առաջին Ցեղասպանութիւնը Հայ Ժողովուրդին:

Հայ ժողովուրդը կրնա՞յ մոռնալ իր անվիճելի իրաւունքը, բնա՛ւ երբեք, Հայ Ժողովուրդը պիտի թողո՞ւ, որ իր դարաւոր ոսոխը, իր արիւնարբու թշնամին՝ թուրքը, տակաւին շարունակէ անպատիժ վայելել հայուն այդ հարազատ հողերուն բարիքները: Հայ ժողովուրդը չի կրնար որևէ զիջումի երթալ, իր այդ սրբազան պահանջատիրութեան մէջ:  Այսօր և ընդմիշտ …

Իսկ ինչ կը վերաբերի թուրք պաշտօնատարներուն ահաբեկումին, Հայաստանը չէր որ զանոնք կատարած էր, որպէսզի ատոր համար ներողութիւն խնդրէ … որմէ՞ … Ցեղասպան Թուրքիայէ՞ն …

Ամէն պարագայի տակ, Հայ Ժողովուրդին Ցեղասպանութեան 100-րդ Տարելիցի նախօրեակին հրապարակ ելած հայասէր պատմաբան Ճեֆրի Ռոպերթսընի այս հատորը, շնորհակալ աշխատանք մըն է, որուն համար Հայ Ժողովուրդը միայն երախտապարտ կրնայ ըլլալ …   

You May Also Like