Թափանցիկութիւնն Ու Հաշուետուութիւը Եկեղեցիէն Ներս III

Ոսկան Մխիթարեան, Լոս Անճելըս, 3 Յուլիս 2012

(Շար. Նախորդ Թիւէն)

5.- Սահմանադրական օրէնքներու թափանցիկութիւն. Նախ հակիրճ ներածականով մը բացատրեմ թէ ի՞նչ զարգացումներէ անցաւ  օրէնքի հասկացողութիւնը որ դարեր ետք յանգեցաւ Ազգային Սահմանադրութեան վաւերացումին, 1860 թուականին։  Հայ ժողովուրդի հասարակական կեանքին մէջ  կը գործադրուէին այն եկեղեցական կանոններն ու օրէնքները որոնք հաստատուած էին 4րդ դարուն։ Առաջին անգամ ըլլալով 8րդ  դարուն էր երբ Յովհան Օձնեցի Կաթողիկոսի (717-728թ.) նախաձեռնութեամբ ի մի հաւաքուեցան  մինչեւ այդ ատեն  գոյութիւն ունեցող օրէնքները եւ կազմուեցաւ առաջին Կանոնագիրքը։ Կանոնագիրքի մէջ տեղ գտած են բազմաթիւ յօդուածներ որոնք կը վերաբերին թէ՛ դաւանանքի, ծիսակատարութեանց եւ թէ՛ ընտանեկան, ընկերային կենցաղային պայմաններու համաձայն սահմանուած պատժամիջոցներու։  Կանոնները ընդհանրապէս մեծ մասամբ կրօնաբարոյախօսական, խրատական եւ հասարակական համակեցութեան յատուկ օրէնքներ են։

Ոսկան Մխիթարեան, Լոս Անճելըս, 3 Յուլիս 2012

(Շար. Նախորդ Թիւէն)

5.- Սահմանադրական օրէնքներու թափանցիկութիւն. Նախ հակիրճ ներածականով մը բացատրեմ թէ ի՞նչ զարգացումներէ անցաւ  օրէնքի հասկացողութիւնը որ դարեր ետք յանգեցաւ Ազգային Սահմանադրութեան վաւերացումին, 1860 թուականին։  Հայ ժողովուրդի հասարակական կեանքին մէջ  կը գործադրուէին այն եկեղեցական կանոններն ու օրէնքները որոնք հաստատուած էին 4րդ դարուն։ Առաջին անգամ ըլլալով 8րդ  դարուն էր երբ Յովհան Օձնեցի Կաթողիկոսի (717-728թ.) նախաձեռնութեամբ ի մի հաւաքուեցան  մինչեւ այդ ատեն  գոյութիւն ունեցող օրէնքները եւ կազմուեցաւ առաջին Կանոնագիրքը։ Կանոնագիրքի մէջ տեղ գտած են բազմաթիւ յօդուածներ որոնք կը վերաբերին թէ՛ դաւանանքի, ծիսակատարութեանց եւ թէ՛ ընտանեկան, ընկերային կենցաղային պայմաններու համաձայն սահմանուած պատժամիջոցներու։  Կանոնները ընդհանրապէս մեծ մասամբ կրօնաբարոյախօսական, խրատական եւ հասարակական համակեցութեան յատուկ օրէնքներ են։

Միջին դարերու հայ իրաւաբանական միտքը սակայն չսահմանափակուեցաւ միայն եկեղեցական կանոններով:  Ընդհակառակն, յառաջ եկան մշակութասէր աշխարհական անձինք, որոնց մէջ նշանաւոր եղաւ Դաւիթ Ալաւկայ Որդին, որ իր բարձրագոյն ուսումը ստացած էր Հաղբատի Վանքին մէջ Յովհաննէս Իմաստասէրի հետ միասին։  Թէեւ թիւով շատ փոքր են իր Կանոնները եւ սակայն բացառիկ աղբիւր են հայ իրաւունքի պատմութեան ուսումնասիրութեան համար, որմէ օգտուած է նաեւ Մխիթար Գօշ։

Մխիթար Գօշ գրած է կրօնաբարոյական, գեղարուեստական եւ իրաւագիտական աշխատանքներ, որոնցմէ ամենէն նշանաւորներն են իր Առակներն ու Դատաստանագիրքը։ Ահաւասիկ առաջին անգամ ըլլալով կը տեսնենք աշխարհիկ բնոյթով յստակ օրէնքներ։ Ինչ որ Դաւիթ Ալաւկայ Որդին սկսաւ, Մխիթար Գօշ զայն հանճարեղօրէն կատարելագործեց։

Շատ հետաքրքրկան է կարդալ, որ Մխիթար Գօշ իր Դատաստանգրքի յառաջաբանին մէջ կը նշէ իր շարժառիթները այս աշխատութիւնը պատրաստելու։  Առաջին՝ որպէսզի  այլազգիներ չըսեն որ քրիստոնեաներ օրէնք չունին, եւ երկրորդ՝   որպէսզի կրօնաւորներ եւ աշխարհիկ իշխանաւորներ չաղաւաղեն ճշմարտութիւնը եւ չզբաղուին կաշառակերութեամբ ։

Մխիթար Գօշի Դատաստանագիրքը իր ազդեցութիւնը ունեցած է Կիլիկիոյ Հեթում թագաւորի եղբօր՝ Սմբատ Սպարապետի վրայ, որ  մտահոգուած էր թէ ինչպէ՞ս կարելի էր պետութեան հիմերը ամրապնդել հաստատուն օրէնքներով։  Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագիրքը լիովին համահունչ էր պետութեան շահերուն, եւ ճիշտ այդ նպատակով ալ գործածութեան մէջ մնաց մինչեւ Կիլիկիոյ Թագաւորութեան անկումը, 1375թ.։

Մի ժամանակ կար, ուր մի անհոգի զանգուած էր մարդկութիւնն։  Սոսկալի ոճիրներ անպատիժ կը գործուէին ամէնուրեք, բռնապետի կամքն օրէն կը դառնար, հրէշն հրեշտակի քօղին տակ կը դաւէր։  Բռնութիւնն, արդարի արիւնին մէջ թաթախուած, խրոխտով ցոյց կը տար իւր յաղթական ճակատ։  Մարդկային խիղճն շղթայի էր զարկուած… Ժողովուրդն խաղալիկ էր  դարձած ազնուականի եւ կրօնականի քմահաճոյքին: Ազնուականն նիւթապէս կը նուաստացնէր զայն, կրօնականն բարոյապէս. մին մարմինն կը ստրկացունէր, միւսն հոգին կը կաշկանդէր եւ երկուքն ալ հաւասարապէս կը կապտէին նորա արդար իրաւունք։

Սակայն եկաւ ժամանակ…մի մեծահրաշ  յեղափոխում պայթեցաւ, սոսկալի՛ մարմնաւորում ժողովրդական զայրոյթին, Ֆրանսական յեղափոխումն է դա, որ, կատաղօրէն յարձակելով անցեալի դասակարգական ամրոցին դէմ, վեր ի վայր խռովեց աշխարհն։  Այդ օրէն մի նոր դարագլուխ կը սկսի մարդկային ազգին համար”։  (ճառ՝ խօսուած Հրանտ Ասատուրի կողմէ, 16 Յունիս 1879-ին“Սահմանադրութիւն եւ Հայ Ժողովուրդն”)

 Ֆրանսական յեղափոխութիւնը մեր մէջ ալ սփռեց իր կենսաւէտ նշոյլները անկասկած։ Պոլսոյ մէջ ուսում առած եւ Եւրոպայի մէջ կատարելագործուած երիտասարդ մտաւորականներու սերունդ մը արթնցաւ իր թմբիրէն եւ պահանջեց արդարութիւն, հաւասարութիւն եւ եղբայրութիւն։  Սահմանադրութիւնը եկաւ վերջ տալու ամիրայական իշխանութեան բոլոր զեղծումներուն ու կրօնական  առաջնորդներու անսանձ շահագործումներուն։

Այդ շրջանին, Պոլսոյ մէջ Ամիրաներու մենատիրական այս դասակարգը ստեղծած էր այնպիսի հոգեբանութիւն մը որ կը ստիպէր պատրիարքանալու յաւակնութիւն ունեցող եպիսկոպոսները՝ խնկարկել ամիրաներուն, յաճախ նիւթական կաշառքի միջոցաւ  ջանալով ապահովել մէկուն կամ միւսին համակրութիւնն ու հովանաւորութիւնը, պատրիարք դառնալու ցանկութեամբ եւ յոյսով։  Շատեր պիտի առարկեն եւ ըսեն. սակայն նո՛յնն է պարագան այսօր… ուրեմն ի՞նչ փոփուած է մեր ազգային կեանքին մէջ վերջին 150 տարիներուն։  Այո, սիրելի ընթերցող, ՈՉԻՆՉ է փոխուածանսանձ շահագործումները կը շարունակուին կեղծ ընտրութիւններով։

Կարելի՞ է երեւակայել որ այսօր, 21րդ դարուս մէջ, Ազգ. Սահմանադրութեան հաստատումէն մէկ ու կէս դար ետք, տակաւին կան մարդիկ, դասակարգ մը՝ որ իր դրամին ոյժով կը յաւակնի ազգային ղեկին տիրանալ, 150 տարիներ առաջ մեծ զոհողութիւններու գնով զգետնուած դրութիւն մը վերահաստատելու ցնորական ձգտումով։ Արթնցի՛ր  Յակոբ Պարոնեան …:

Մեր օրերու ամիրաները, ի զուր կ’երազեն նախասահմանադրական օրերու վերադարձը։ Բոլոր անոնք որոնք ամիրայութիւն կը փորձեն խաղալ  –“դրամը մեր ձեռքն է՝ մե՛նք պիտի ղեկավարենք ազգը” ըսող այս յաւակնոտ իմաստակները– մինչեւ որ չյենուն իրենց նկարագրի արժանիքներուն վրայ, պիտի չկարենան շահիլ ժողովուրդին համարումն ու վստահութիւնը։  Ի վերջոյ, հայութեան հաւաքական կեանքով մտահոգ ամէն անհատ բարոյական պարտաւորութիւն պէտք է զգայ հանրային սեփականութիւն դարձնելու Ազգային Սահմանադրութեան հետ սերտօրէն աղերս ունեցող ամէն երեւոյթ եւ մտածում։  Ահաւասիկ  ա՛յս է իմ հաւատամքը եւ պարտաւոր կը  զգամ հանրութեան սեփականութիւնը դարձնելու  ամէն տեսակի սահմանադրական խախտումներ, մեր եկեղեցական եւ ազգային կեանքին մէջ։

Դժբախտաբար Հայաստանեայց Եկեղեցին կոսնցուցած է իր երբեմնի հմայքն ու փառքը, որովհետեւ շեղած է իր պատմական կոչումէն եւ հոգեմշակութային մատակարարման ճամբէն։ Հետեւաբար՝ անհրաժեշտ է ստեղծել ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԶԱՐԹՕՆՔ մը, որովհետեւ օր ըստ օրէ կ’աղաւաղի եւ կ’աղօտի յոյսն ու ակնկալութիւնը հայուն, իբրեւ հետեւանք իր ազգային գիտակցութեան չքացումին եւ մանաւանդ հայ մամուլի, կազմակերպութեանց եւ հանրային ղեկավարութեան կրաւորական վերաբերումին։ Ողբա~մ զքեզ Հայ Ժողովուրդ…

Ակներեւ է վտանգը այլեւս մեր ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ, որովհետեւ խախտած են հայկական գաղութներու մեր հարիւրամեայ ժողովական կարգերը, անտեսելով Ազգային Սահմանադրութեան  հիմնական սկզբունքները: Որովհետեւ հայոց ցեղասպանութեան արհաւիրքէն ճողոպրած տարասփիւռ հայութեան գերակշիռ մէկ տոկոսը գրեթէ ոչինչ գիտէ ազգային սահմանադրական իր պարտաւորութիւններուն մասին, եւ դժբախտաբար ոչ ոք յանձնառու կ’ըլլայ յիշեցնելու անոր թէ Հայաստանեայց Եկեղեցին ժողովրդապետական եկեղեցի է, եւ հետեւաբար ամէն հայ մարդ պարտաւոր է իր հանգամանքը արժեցնել իբրեւ ժողովրդային հաւաքական հեղինակութեան մէկ մասնիկը, գործօն դեր ստանձնելով մեր ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ։

Ընկերային զարթօնքը որ իրագործուեցաւ 1840-1860ական թուականներուն արեւմտահայ մտաւորականութեան մօտ, հայութեան բերաւ արեւմտեան քաղաքակրթութեան ընկերային իրագործումներու շունչն ու ոգին, թօթափել տալով դասակարգային տիրապետութեան ենթարկուելու ժամանակավրէպ ստրկամտութիւնը։  Դժբախտաբար 150 տարի ետք, նոյն ստրուկ հոգեբանութեան մէջ է այսօր համասփիւռ հայութիւնը որպէս հետեւանք իր անփութութեան, պատասխանատուութեան զգացումի չգոյութեան եւ անտարբերութեան՝ հայ ժողովուրդի ապագայի տեսլականի նկատմամբ։

Շատեր կը տեսնեն այս դժբախտ իրողութիւնը բայց չունին քաջութիւնը սպառնալիքը ճակատէն դիմագրաւելու եւ հակադարձ շարժումի մը ձեռնարկելու, այլ խօսքով նոր զարթօնք մը սկսելու։ Վերջին յիսունամեակի ընթացքին, հայ կեանքի աննպատակ պայքարներուն մէջ մաշեցաւ եւ սպառեցաւ  հայութեան աւիւնն ու կրակը, որուն որպէս արդիւնք՝ մարդիկ այսօր կը սարսափին անյետաձգելի ու կենսական հարցերու առիթով իսկ հրապարակ իջնելու եւ ճշմարտութիւնները բարձրաձայն յայտարարելու եւ պաշտպանելու։

Երբ ասդին եկեղեցական հանրային-հասարակական կեանքն է որ կը քայքայուի, մարդիկ քար անտարբերութեամբ կը դիտեն համազգային նուիրականութիւններու, օրէնքի, կանոնագրութեանց հանդէպ գործուած անպատկառ խախտումներու հետեւանքով յառաջացած անմխիթար դրութիւնը։  Անարդարանալի դասալքութիւնն է որ կը տիրէ ամէն տեղ, առիթ տալով պատեհապաշտներուն որպէսզի կեղեքեն եկեկեղեցին ու ազգը, իրենց անհատական կամ խմբակցական շահերուն համար։

Անկեղծութեան եւ քաջութեան պակասը կայ ամէնուրեք։ Պատշաճութեան սկզբունքը պատրուակ ծառայեցնելով, շատեր կոյր կամ խուլ կը ձեւանան եւ ձեռնածալ կը մնան բացայայտ ապօրինութիւններու եւ սահմանազանցումներու  նկատմամբ, ուստի եւ իրենց անտարբերութեամբ կը դառնան մեղսակիցներ հանրային վստահութիւնը չարաշահողներուն։

Հասարակ հոգաբարձուէն մինչեւ ազգային երեսփոխան կամ պատասխանատու վարչական մարմիններու անդամ՝ դիրքի եւ հեղինակութեան կը կոչուին իրենց հարստութեան, կուսակցական պատկանելիութեան, տուեալ գաղութի մը մէջ իրենց ընծայուած վարկին ճամբով, եւ ո՛չ թէ իրենց մարդկային արժանիքներու մակարդակին համաձայն։ Ահաւասիկ այսպիսի մարդոց համար՝ անհրաժեշտ չէ որ պահպանուին եւ անխախտ մնան ժողովրդապետական կարգերը Հայց. Եկեղեցւոյ եւ ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ։

Երբ ժողովուրդի մը կեանքին մէջ օրէնք, հանրային կարծիք եւ հաւաքական հակակշիռ կը պակսին ու մարդիկ ուս թօթուելով կ’անցնին, անկասկած որ կամակոր, կամապաշտ օրինական խախտումներ կը շեշտուին ու կը դառնան հանապազօրեայ հաւաքական կեանքի մէկ այլանդակ ձեւ։ Մեր ժողովուրդի առօրեայ կեանքէն բխող հրատապ հարցերը անյապաղ լուծման կը կարօտին այսօր: Անոնց անլոյծ մնալը մեզ կը հիւծէ ու կը սպառէ թէ՛ հոգեպէս եւ թէ՛ ֆիզիքապէս։

Եթէ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին զերծ մնացած ըլլար քաղաքական գունաւորումներէ, ըլլայ ան հայրենիքէն ներս թէ դուրս, հայութեան խնայուած պիտի ըլլային արուեստական պառակտումները, թեմերու բաժանումները եւ եղբայրասպան կռիւները՝ ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ։ 

Մեր բաղձանքն է որ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Թեմին կապուած ազգային-եկեղեցական հարցերը լուծում մը գտնեն, սրբագրելով հակասահմանադրական բոլոր տրամադրութիւնները, ինչ պայմաններու տակ ալ ծնունդ առած ըլլան անոնք։ Նոյն ցանկութիւնը ունինք նաեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան թեմերէն ներս տեսնելու սահամանադրական կարգերու լիիրաւ գործադրութիւնը, որովհետեւ սահմանադրական կարգերու բացակայութիւնը, մեզ կ’առաջնորդէ ինքնախորտակումի եւ ապազգայնացումի։ Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ այսքան շեշտակի կերպով կ’ընդգծենք կարեւորութիւնը սահմանադրական կարգերու անխախտ պահպանման։

Նոյն ատեն չենք կրնար յաւակնութիւնը ունենալ եւ յայտարարել, որ 1860ին մշակուած եւ 1863ին իրաւական ոյժ ստացած “Ազգային Սահմանադրութիւն Հայոց”ը ներկայիս կրնայ լրիւ պատշաճիլ եւ գործադրուիլ մասնաւորաբար արտասահմանեան թեմերու մէջ, որովհետեւ կեանքի փոփոխութեանց հետ նոր վիճակ ու կացութիւն ստեղծուած է գաղութէ գաղութ։  Հետեւաբար Ամենայն Հայոց եւ Կիլիկեան կաթողիկոսութիւններու առաջնորդական թեմերը պարտին միշտ հաւատարիմ մնալ սահմանադրական ոգիին, ջանալով տեղական ստիպողութեանց պատշաճեցնել անոր որոշ տրամադրութիւնները իրաւասու վերին ժողովներու կարգադրութեամբ, պայմանաւ որ այդ բոլորը կատարուին  հայութեան եկեղեցական-ազգային հաւաքական շահերու ծիրին մէջ ։

Դժբախտութիւնը հո՛ն է՝ երբ պատասխանատու մարդոց կամայական քայլերու նկատմամբ կոյր կը ձեւացնենք մենք զմեզ եւ արժանի լրջութեամբ քննութեան առարկայ չենք դարձներ կատարուած շեղումներն ու սանձարձակ շահագործումները, մնալով միշտ համակերպողի կրաւորական վիճակի մէջ։ 

Օրինակներ տուած ըլլալու համար մօտաւոր անցեալէն՝ յիշեցնեմ Մուշեղ Արք.ի ընտրութեան ժամանակ կատարուած սահմանադրական-կանոնագրային  կոպիտ խախտումները, կամայապաշտ քայլերը եւ ապօրինութիւնները, որոնց նկատմամբ մասնաւորաբար մեր մամուլը կրաւորական դիրք մը որդեգրեց ի՜նչ եւ ի՜նչ հաշիւներով։  Պէտք չէ՛ արտօնել որ գործադիր իշխանութիւնը ներկայացնողներ օրէնսդիր  դառնան։ Պէտք չէ՛ թոյլ տալ որ սահմանադրական օրէնքներ եւ կանոններ ըստ կամս մեկնաբանուին այս կամ այդ ազգայինին եւ կամ ժողովականին կողմէ, որոնք յաճախ անարժանաբար գրաւած են իրենց աթոռները։

Ահաւասիկ նոյն ատեն այս սկզբունքէն մեկնելով, կը հաւատանք որ կաթողիկոս, պատրիարք, առաջնորդ կամ եպիսկոպոս գործադիր իշխանութեան ներկայացուցիչներ են միայն,  ու չեն կրնար եւ իրաւունք ալ չունին ազատ-համարձակ կարգադրութիւններ ընելու եկեղեցական-ազգային կեանքի ղեկավարման  գործին մէջ։  Այդ իրաւունքը ունին միայն Ազգային ժողովներն ու թեմերու օրէնսդիր մարմինները։

Մեր ժողովուրդի վստահութեան ու յարգանքի զգացումի չարաշահումով, եւ մամուլի, մտաւորականութեան ու ժողովուրդի աններելի անտարբերութեան առկայութեամբ, ազգային-հանրային “ղեկավար”ներ կը կեղեքեն եկեղեցին ու ազգը իրենց վստահուած պաշտօններուն գործադրութեան ատեն  իրենց խղճին վրայ տապանաքար մը դնելով։ Ահաւասիկ այս իսկ պատճառով բոլոր անոնք որոնք կը կոչուին ազգային ծառայութեան  պարտին ուսումնասիրել եւ ունենալ սահմանադրական օրէնքներու գիտութեանց դաստիարակութիւնը եւ կիրարկման մեթոտները։

Պահ մը կանգ առնենք այստեղ եւ մեր յատուկ ուշադրութեան առարկայ դարձնենք մեր միաբանական օրերու՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ 1965-ի Կանոնագրութիւնը։  Թէեւ իր 40 յօդուածներու բովանդակութեամբ սահմանադրական է, սակայն այդտեղ կը պակսին Միաբանական Ժողովին Ընդհանուր Պարտաւորութիւնները։ Ահաւասիկ այս կանոնագրութեան բացակայութիւնը հակասահմանադրական ըլլալով առիթ տուած է շահագործումներու եւ ապօրինութիւններու։  Բարեբախտաբար այսօր՝ անոնք  տեղ գտած են 1995-ի Կանոնագրութեան մէջ։ ԻՆՉՈՒ՞…

ՕՐԷՆՍԴՐԱԿԱՆ ԵՒ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՆԵՐ ենթախորագրին տակ, Յօդուած 20-ի մէջ միայն կը յիշատակուի թէ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը ունի հետեւեալ ժողովները.-

ա.- Միաբանական Ընդհանուր Ժողովը, որ կը գումարուի Միաբանութեան յատուկ ներքին Կանոնագրի տրամադրութեանց համաձայն։

բ.- Ազգային Ընդհանուր Ժողովը։

գ.- Ազգային Կեդրոնական Վարչութիւնը։

Արդարեւ Կանոնագրութեան յաջորդող յօդուածներուն մէջ ոչ մէկ ակնարկութիւն՝ թէ ին՞չ են Միաբանական Ընդհանուր Ժողովին Պարտաւորութիւնները, ինչ որ ինքնին յարացոյց է որ Միաբանական Կանոնագրութիւն եթէ՛ նոյնիսկ կար՝ անտեսուած էր եւ ամէն ինչ կը ղեկավարուէր եւ կը գործադրուէր Սահմանադրական Օրէնքներու սկզբունքներու հակոտնեայ անգիր օրէնքներով։    Իմ կարծիքով, Սահմանադրական օրէնքներու բացակայութիւնը կարելի չէ որպէս կղերապետութիւն նկատել, որովհետեւ Միաբանութեան վերաբերմամբ ի գործ դրուած  քաղաքականութիւնը (policy) կը վայելէր Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան հաւանութիւնը, մասնաւորաբար Միաբանութիւնը պահելու իր նսեմ, ստրկական հոգեբանութեան մէջ։

Դարձեալ՝  օրինակ մը տուած ըլլալու համար մօտաւոր անցեալէն՝ յայտարարեմ որ Խորէն Ա. Կաթողիկոսի գահակալութեան առաջին գրեթէ 20 տարիներուն, ո՛չ մէկ Միաբանական Կանոնագրութիւն խմբագրուեցաւ, եւ ո՛չ ալ Միաբանական Ընհանուր Ժողով գումարուեցաւ։  Ամէն անգամ որ Վեհափառ Հօր կը դիմէի եւ կը խնդրէի որ Միաբանական Ժողով ունենանք, միշտ ալ անորոշ պատրուակներով եւ խոստումներով զիս կը ճամբէր։  Այս բոլորին ծանօթ էին Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան անդամները,  նամանաւանդ անոնք որոնք Լիբանան կ’ապրէին եւ իրենց յաճախակի այցելութեամբ Վեհափառին հետ կը խորհրդակցէին։ Վեհափառէն կը լսէին նաեւ մեր աղերսներն ու դժգոհութիւնները, բայց ոչ մէկ քայլ կ’առնէին կացութիւնը բարելաւելու, որովհետեւ  իրենց լռութեամբ նախ մեղսակից էին ու ապա՝ Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան գործին կու գար Միաբանութիւնը խեղճ պահելով իր գերիշխանութեան տակ սանձելու զայն։ Ողբա՜մ զքեզ Հայ Եկեղեցի…:

Փաստական իրողութիւն է նաեւ որ Ամերիկայի եւ Գանատայի Թեմական կեանքէն ներս Սահմանադրական Օրէնքներու խախտումները սովորական երեւոյթներ են դարձած, այն պատճառաբանութեամբ որ այսօրուան պայմանները տարբեր են, եւ եթէ սահմանադրական խախտումներ ալ կատարուին՝ աշխարհ չի փլիր։  Եթէ աթոռ գրաւողը ինքզինքին իրաւունք պիտի տայ տեղական պայմանները պատրուակ բռնելով սահմանադրական խախտումներ կատարելու, մենք կը դառնանք մարդկային ազնիւ սկզբունքներէ զուրկ, սնանկ, խուժան հասարակութեան մարմնացում։

Մեր ձգտումն է ժողովական մարմիններու ուշադրութիւնը հրաւիրել գոյութիւն ունեցող հիւանդագին վիճակներու եւ օրինական խախտումներու վրայ։ Եթէ այսպէս շարունակենք, ոչ՛ մեր կուսակցութիւնները, ո՛չ մեր միութիւնները, ոչ՛ մամուլը, եւ ոչ ալ հայկական վարժարաններու մէջ հասակ առնող մեր սերունդը կրնան  փրկել մեզ գահավիժումէ, երբ կ’անտեսենք սահմանադրական օրէնքներու հարազատ ըմռնումը, հասկացողութիւնն ու գործադրութիւնը մեր ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ։

Չենք կարծեր որ մեր կատարած ախտաճանաչումները հաճոյ կրնան թուիլ եկեղեցական բաձրաստիճան իշխանութեան, եւ ոչ՛ ալ տիտղոսաւոր ժողովականներու եւ ազգայիններու, որոնք սովոր են ուս թօթուել ու անցնիլ, “այսպէս ալ կ՚ըլլայ, այնպէս ալ կ՚ըլլայ”–ի հոգեբանութեամբ, գէշ մարդ չըլլալու ‘‘վարչագիտութեամբ’’։ Հայց. Եկեղեցին ամենէն ամուր կռուաններէն մէկն է ազգային մեր գոյութեան, եւ մեր ժողովրդական կարգերն են անոր ապառաժեայ խարիսխը։ Վա՜յ մեզի եթէ զայն ըմբռնենք լոկ որպէս ծիսական արարողութեանց վայր։ Ժամն է հասեր … ոտքի ելէք եւ տէր կանգնեցէք ձեր իրաւունքներուն…:

6.- Մտաւոր Կեանքի թափանցիկութիւն. Ինծի համար միաբանական մեր կեանքի ցաւոտ եւ փշոտ հարցերէն մէկը եղած է ասիկա, պարզապէս անոր համար որ երկու չափ-երկու կշիռ կը գործադրուէր ամէն անգամ որ համալսարան մտնելու խնդրանք ներկայացուէր միաբանի մը կողմէ, որ օրուան ղեկավարին՝ մասնաւորաբար Դրան Եպիսկոպոսին մանկլավիկը չէր։ Կաթողիկոսարանի Կանոնագրութեան Յօդ. 10-ի համաձայն, “Միաբաններ պարտին հետեւողական կանոնաւորութեամբ մշակել եւ զարգացնել մտաւորական հետաքրքրութիւններ, եւ խորացնել կրօնական եւ մշակութային իրենց ծանօթութիւնները”։ Ցանկութիւն ունեցողներ շատ եղած են, բայց դժբախտաբար առիթը չէ տրամադրուած անոնց փափաքները իրականացնելու, այլ խօսքով համալսարանական բարձր ուսման հետեւելու։ Պատճառները շատ են, բայց նշեմ այստեղ անոնցմէ մի քանին որպէս օրինակ կատարուած անարդարութիւններուն։

ա.- Եղած են պարագաներ, երբ պատասխանատու դէմքեր, շռայլուած ա՛յլ խոստումներու շարքին, Դպրեվանքի վերին դասարաններու կարգ մը փայլուն ուսանողներու աչքին շողացուցած են համալսարանական ուսման ուղարկուելու հեռանկարը, պարզապէս հոգեւորական դառնալու մասին անոնց ունեցած սեփական վերապահութիւնները չքացնելով՝ ապահովելու համար ենթականերուն մուտքը միաբանութեան շարքերուն մէջ: Իսկ անկէ ետք՝ մոռացութեան տալով ամէն խոստում՝ պատճառ դարձած են որ նորագիր միաբանին մէջ խախտի պատասխանատուներու հանդէպ վստահութեան ու յարգանքի զգացումը, եւ լքեալի հոգեկան տագնապներու մէջ իյնալով մղուի ստեղծուած կացութենէն ամէն գնով դուրս գալու յուսահատական որոշման, եւ անշշուկ կորսնցուցած է իր հետքը ե՛ւ երկրէն, ե՛ւ ազգային կեանքի բեմէն առ հասարակ…: Կորուստ մը, անկասկած, Եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին համար: Ու տակաւին, պէտք է ըսել, թէ այդ օրերուն միայն բարձրագոյն ուսման վերաբերեալ խոստումները չէին որ ընդհանուր առմամբ մոռացութեան կը տրուէին…:

Միւս կողմէ, պատկերացուցէ՛ք, եթէ կրնաք, հոգեվիճակը ուրիշ միաբանի մը (կամ միաբաններու, ըստ պարագային), ո՛չ նուազ մտաւորական կարողութիւններու տէր՝ քան իր օծակիցներն ու իրմէ ետք հասնողները, որ ոեւէ հեղինակաւոր անձնաւորութեան ‘նախասիրած’ միաբանը չէ անպայման, որուն ‘երեսը չէ՛ պատռած’ սակայն, եւ որ համբերութեամբ կը դիտէ յատկապէս գտնուած բարերարներու ֆինանսաւորումով ուրիշներուն ‘շնորհուած’ ուսանելու՝ երբեմն նոյնիսկ կրկնակ առիթները (տարբե՛ր ալ արդիւնքներով երբեմն), եւ կը սպասէ որ պատասխանատու դիրքի տէր եղողներ անդրադառնան ու խորհին զի՛նք եւս բարձրագոյն ուսման ուղարկելու մասին…: Սակայն ո՛չ. այդ առիթը չէ՛ ընծայուած, եւ տուեալ միաբանը (կամ միաբանները) ընդառաջած է թեմական ծառայութեան մէջ ընկլուզելու գինով դուրս գալու առաջին առիթին, հեռանալու համար վանական ամուլ կեանքի մը միօրինակութենէն, եւ Աստուծոյ շնորհած կարողութիւններուն համաձայն տարիներու ծառայութեան իր տուրքը վճարելէ ետք, կանխատեսելով լճացած միջավայրի մէջ մտաւորապէս բթանալու վտանգը, ի՛ր նախաձեռնութեամբ, եւ ի՛ր նիւթական միջոցներով ընդունուած է համալսարան ու յաջողութեամբ ստացած՝ համապատասխան ակադեմական տիտղոս:

Ընթերցողը թող վստահ ըլլայ, որ վերեւի նշումները ‘հէքեաթներ’ չեն, եւ եթէ յականէ յանուանէ յիշատակումներ չենք ըներ՝ պատճառը այն է որ առանց յետին նպատակի կ’ուզենք իրողութիւնները պարզապէս թուել ու անցնիլ, առանց ըստ պարագայի խռովել ուզելու ոմանց յաւիտենական նինջը կամ ինքնամեկուսացումը, եւ կամ վիրաւորելու ուրիշներուն համեստութիւնը:

բ.- Իսկ մեր օրերուն, եթէ չէիր պատկաներ Գարեգին Եպիսկոպոս Սարգիսեանի (յետագային Գարեգին Բ. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ) խմբակին, որ այդ օրերուն Դրան Եպիսկոպոս տիտղոսը կը կրէր, չէիր կրնար նոյնիսկ երազել համալսարան երթալ Լիբանանի մէջ, ալ ո՛ւր մնաց Եւրոպա կամ Ամերիկա։ Ինչո՞ւ… որովհետեւ բարերար գտնելու բանալին իր ձեռքն էր։

գ.- Նկատի ունենալով որ միաբաններուն մեծ տոկոսը դժբախտաբար կու գային աղքատիկ ընտանիքներէ, այս տնտեսական վիճակը կը բանէր ի հեճուկս միաբանի ուսումնական ցանկութեան՝ եթէ ան չէր պատկաներ Դրան Եպիսկոպոսի խմբակին։ Հէ~գ միաբան…

դ.- Այս կացութիւնը շրջանցելու համար, բոլոր անոնք որոնք համալսարանական ուսումի տենչ ունէին, յուսահատ եւ ճարահատ Դրան Եպիսկոպոսի քմահաճոյքներէն՝ կը դիմէին Խորէն Ա. Կաթողիկոսին։ Ան ալ իր ազնիւ-քաղցր ժպիտով, բոլորին ալ նոյն պատասխանը կու տար. “Ի՞նչ պէտք ունիս յաւելեալ ուսումի: Ինչո՞ւ,- ես համալսարա՞ն գացի որ կաթողիկոս եղայ”։ Դէ՛հ, ե՛կ վարդապետ եւ մի՛ խենդանար…: Հիմա կրնա՞ք երեւակայել հոգեկան փլուզումը երիտասարդ միաբանին։

Ահաւասիկ այս տխուր իրականութենէն շատ քիչեր զերծ մնացին, մասնաւորաբար անոնք՝ որոնք կու գային բարեկեցիկ ընտանիքներէ։ Նախախնամութեան միշտ երախտապարտ եղած եմ որ զիս դասած էր այս վերջին խմբակին մէջ եւ ծնողքիս բարերարութեամբ կարողացեր եմ համալսարանական ուսումս շարունակել։

Ժամանակները փոխուեցան, ղեկավարներն ալ փոխուեցան, եւ ահա այսօր ունինք Արամ Ա. ուսումնատենչ Կաթողիկոսը, բայց այնպէս կը թուի, ինչպէս կը վկայեն այսօրուան նոր երիտասարդ միաբանները, չէ փոխուած տուայտող հոգեբանութիւնը…։ Կ’ըսեն թէ՝ եթէ չխնկարկես վեհափառին, չես կրնար համալսարանական ուսման հետեւիլ, որովհետեւ ինքն է միահեծան տէրը եւ իր կամքը կը պարտադրէ Տնօրէն ժողովին (թէեւ մեր օրերուն միայն անուանական գոյութիւն ունէր ան՝ եւ սակայն այսօր յստակօրէն կը նշուի Տնօրէն Ժողովին պարտաւորութիւնները, 1995-ի Կաթողիկոսարանի կանոնագրութեան մէջ), որուն պատասխանատուութեան սահմաններուն մէջ կ’իյնայ միաբաններուն առիթ տալ բարձրագոյն ուսման հետեւելու նախընտրաբար Լիբանանի մէջ, երկուքէն չորս տարի, Կաթողիկոսութեան Կանոնագրութեան 51րդ յօդուածին համաձայն։ Բայց Ինչո՞ւ այս տխուր իրողութիւնը։ Կրնանք յստակ անուններով խօսիլ եւ օրինակներ տալ “զոհ”երու մասին, բայց անհրաժեշտ չենք գտներ այստեղ, որովհետեւ մեր նպատակը ախտաճանաչումներ ընելով՝ խաղող ուտել է եւ ո՛չ թէ այգեպանը ծեծել, ինչպէս հայկական առածը կ’ըսէ։

Պէ՛տք է հաւատալ որ ուսեալ հոգեւորականներու նոր սերունդ մը կրնայ միայն պատիւ ու առաւել յաջողութիւն բերել Կաթողիկոսութեան՝ անոր հոգեւոր առաքելութեան մէջ, նկատի ունենալով որ անոնք իրենց ծառայութեան դաշտին մէջ ի վերջոյ դէմ յանդիման պիտի գան համալսարանական նոր սերունդին։ Հետեւաբար ինչո՞ւ չքաջալերել բոլոր միաբանները անխտիր, առանց սահմանափակումներու, որպէսզի իրենց աստուածաբանական ուսման կողքին մասնագիտանան նա՛եւ այլ մարզերու մէջ, ինչպէս՝ փիլիսոփայութիւն, հոգեբանութիւն, ընկերաբանութիւն, իրաւագիտութիւն, եւայլն, եւ այս բոլորը՝ որպէս արդար իրաւունք իրենց նուիրումին։

Կաթողիկոսարանի Կանոնագրութեան 11րդ Յօդուածին համաձայն “Միաբաններ պարտին ուսուցչական-դաստիարակչական պարտականու-թիւններ ստանձնել նախ եւ առաջ՝ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքին մէջ, եւ նոյնպիսի պարտականութիւններ ստանձնել կրթական ուրիշ հաստատու-թիւններու մէջ, համաձայն Տնօրէն Ժողովի կարգադրութեան”։ Անմիջապէս միտքս 41 տարիներ ետ կ’երթայ, երբ 1971-ին՝ հաստատուն եւ գիտակից քայլերով հասայ Հոլիվուտ, Գալիֆորնիա, որպէս տնօրէն Հոլիվուտի Ամէնօրեայ Վարժարանին որ պաշտօնավարութեանս նոյն տարին կոչուեցաւ Ռոզ Փիլիպոս վարժարան (ու ապա Ռոզ եւ Ալէք Փիլիպոս Վարժարան) ուր կը պաշտօնավարէի բոլորովին ՁՐԻ, որովհետեւ նոյն ատեն հոգեւոր հովիւն էի գաղութին։ Բայց որովհետեւ ա~յլ հաշիւներ կային, ձրին փոխարինեցին վճարովի տնօրէնով մը։ Հիմա կը հասկնա՞ք, սիրելի ընթերցողներ, թէ ինչո՞ւ մեր վարժարանները նիւթական դժուարութիւններու մէջ են. պատճառներէն մէկն ալ անտեղի մսխումներն են՝ ինչ- ինչ հաշիւներով։

Նոյնը պէտք է ըլլայ համասփիւռ մեր բոլոր գաղութներու մէջ։ Համալսարանական կրթութեամբ պատրաստուած ու զինուած միաբաններ բարոյական պարտականութիւն ու պարտաւորութիւն պէտք է զգան մեր բոլոր հայ վարժարաններուն մէջ դասաւանդելու Հայերէն Լեզու, Հայոց Պատմութիւն, Կրօնագիտութիւն եւ բարձ դասարաններու մէջ Գրաբար, ու այս բոլորը՝ առանց որեւէ նիւթական ակնկալութեան, թեթեւցնելու համար տնտեսական տագնապները մեր համասփիւռ հայկական վարժարաններուն։

Եւ հետեւաբար՝ մեր վարժարաններու մէջ պաշտօնավարող միաբաններ պարտին ունենալ հոգատարութիւնն ու նուիրուածութիւնը մեր նոր սերունդին ջամբելու ո՛չ միայն պատմական-գիտական կրթութիւն, այլ միաժամանակ հետամուտ ըլլան անոնց մարդու նկարագրի կերտումին, անոնց հոգիներուն մէջ դրոշմելով ո՛չ միայն հաւատացեալի կերպարը, այլ նաեւ գիտակցութիւնը ներշնչելով անոնց՝ ազգին հանդէպ ունեցած իրենց պարտաւորութիւններուն։

Բայց այս բոլորը իրականութիւն դարձնելու համար, նախ անհրաժեշտ է բարձրացնել մակարդակը Դպրեվանքին, որ այսօր առաւել քան 60 տարիներ ետք տակաւին կը տուայտի միջակէն վար ուսումնական մակարդակի մէջ։ Այս մասին աւելի մանրամասն անդրադարձած եմ ‘‘Նախանձախնդիր եմ Հայ Եկեղեցականի Պատուովը եւ Հայ Եկեղեցւոյ Գոյատեւման Պայքարով’’ խորագրուած յօդուածիս մէջ, ուր յստակօրէն մեկնաբանած եմ այսօրուան վիճակը, վկայակոչելով դասախօս մը որ ականատեսի եւ ականջալուրի վկայութեամբ կու տայ հետեւեալ ախտաճանաչումները։ Ահաւասիկ փոքր բաժին մը այդ մեկնութենէն։

Անկասկած որ բոլորս ալ կը հաւատանք թէ Դպրեվանքը Կաթողիկոսութեան առաքելութեան կիզակէտն է: Բայց դժբախտաբար վաթսուն տարիներ անցան եւ տակաւին կը խօսուի կրթական ծրագիրը վերատեսութեան ենթարկելու մասին։ Նոյն առաջարկը ըրած են մեր նախորդ սերունդները, ինչպէս եւ մեզմէ ետք եկող սերունդները, եւ տակաւին թութակի պէս կը կրկնենք անհրաժեշտութիւնը կրթական ծրագիրը վերատեսութեան ենթարկելու:

Բոլոր անոնք որոնք իրենց դպրեվանքեան ուսումէն ետք ուզեցին շարունակել իրենց համալսարանական ուսումը, դէմ յանդիման եկան ահաւոր հոգեկան փլուզումի, որովհետեւ զգացին միջակութիւնը, չըսելու համար աղքատութիւնն ու ողորմելիութիւնը իրենց ստացած ուսումին։ Կ’ակնարկեմ Ընծայարանը աւարտող աշակերտներուն։ Իսկ անոնք որոնք Ժառանգաւորաց բաժինէն հեռացան, աւելի դժբախտացան, որովհետեւ համահաւասար դասարաններու մէջ չընդունուեցան նոյնիսկ մեր ազգային կրթական բարձրագոյն հաստատութիւններուն մէջ։

Իսկ այսօր աւելի դառն է պարագան։ Հոս կը վկայակոչեմ այս տարուան սկզբին, Արամ Վեհափառին յատուկ հրաւէրով Դպրեվանք հրաւիրուած դասախօս, կրկնակի մագիստրոսական տիտղոս ունեցող եւ այժմ իր դոկտորական աւարտաճառին վրայ աշխատող՝ երիտասարդ Ճորճ Լէյլէկեան Սարկաւագը, որ ինծի ուղղուած նամակի մը մէջ հետեւեալ ախտաճանաչումները կ’ընէ Գալիֆորնիա իր վերադարձէն ետք.

«Ինծի համար մեծ փորձառութիւն եղաւ այցելութիւնս։ Ցաւ ի սիրտ պիտի ըսեմ որ Դպրեվանքի ուսանողներ բացարձակապէս անտեղեակ են եւ նուազագոյն գաղափարն իսկ չունին թէ ի՞նչ կը կատարուի Հիւսիսային Ամերիկայի մեր եկեղեցիներուն եւ գաղութներուն մէջ»։

«Շատ աւելի տխուր պատկեր կը ներկայացնէ ուսումնական մակարդակը։ Ո՛չ Լիբանանեան, եւ ոչ ալ Սուրիական Կրթական նախարարութիւնները վաւերացուցած են եւ կը ճանչնան Դպրեվանքի վկայականները։ Բոլոր անոնք որոնք կ’աւարտեն Ժառանգաւորաց վարժարանը, հազիւ թէ (ամերիկեան) նախակրթարանի հինգերորդ դասարանի համահաւասար ուսում ունին։ Իսկ գալով Ընծայարանի չորրորդ դասարանի աւարտականներուն, որոնք պատրաստ են կուսակրօն քահանայութեան ձեռնադրութեան այս Յունիսին, երբեք չեն սորված Խորհրդատետրի աղօթքները։ Հետեւաբար ինչպէ՞ս կարելի է ակնկալել այս թեկնածուներէն որ գաղափար ունենան Հովուական Առաքելութեան (Pastoral Care) եւ Ամուսնական խորհրդատուութեան (Marriage Counseling) ասպարէզներուն մասին: Հաւանաբար եթէ վերադառնան Գամիշլի կամ Քեսապ, իրենց կիսկատար գիտութեամբ՝ միայն կրնան ծիսակատարներ ըլլալ, եւ ո՛չ գիտակից հաստատ հովիւներ»։

«Այս փորձառութիւնս պատճառ եղաւ որ իմանամ թէ ինչո՛ւ մեր եկեղեցականները կը մտածեն եւ կը գործեն այնպէս՝ ինչպէս այսօր կը տեսնենք մեր գաղութներուն մէջ։ Կարգապահութեան-հնազանդութեան (Discipline) բացակայութիւնը, Հովուական եւ ընհանուր Աստուածաբանական գիտութեանց բացակայութիւնը երբ կը տիրապետէ, այլեւս ի՞նչ կարելի է սպասել։ Աւելին՝ առանց օրինական վկայականներու վաւերացումին, վերեւ յիշուած շրջանաւարտներէն եւ ոչ մէկը պիտի կարողանայ համալսարան մտնել, բացի այն պարագային երբ անոնք կը դիմեն ոչ-հաստատուած (non-accredited) հաստատութիւններու»։

«Սուրիահայերու պարագային շատ աւելի վատ է վիճակը։ Ժառանգաւորաց Վարժարանը աւարտող աշակերտը երբ չուզէ շարունակել իր կրօնաւորական ուսումը Ընծայարանի բաժնին մէջ եւ վերադառնայ Սուրիա, պարտաւոր է բանակին մէջ ծառայել, եւ որովհետեւ չունի Կրթական նախարարութեան կողմէ ճանաչուած երկրորդական վարժարանի ուսումը, պարտաւոր է ստանձնել ամենէն ստորին պարտականութիւնները բանակէն ներս – լուացքատան եւ աղբահաւաքի պաշտօններ»։

Ուրեմն՝ առաջին առիթով պէտք է պատրաստել ենթահողը, այսինքն բարձրացնել ուսման մակարդակը դպրեվանքին, եւ երկրորդ՝ առանց խտրութեան միաբանը ղրկել համալսարան, մասնագիտանալու իր նախասիրած նիւթին մէջ։ Ո՛չ կաթողիկոսը եւ ո՛չ ալ Տնօրէն Ժողովը պէտք է որոշեն թէ միաբանը ի՛նչ մասնագիտութեան մէջ պէտք է խորացնէ իր ուսումը. անոնք՝ միայն պարտին ուղղութիւն տալ եւ թելադրութիւններ ընել առանց իրենց կամքը պարտադրելու։

Յօդ. 12.- “Միաբաններ պարտին աշխատակցիլ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ՀԱՍԿ պաշտօնաթերթին եւ Կաթողիկոսարանի այլ հրատարակութեանց”։ Անկասկած՝ սակայն դարձեալ միտքս կը սաւառնի դէպի մեր անբաղձալի օրերը, երբ Տնօրէն Ժողով ըսուած բանը միայն անուանապէս գոյութիւն ունէր: Ամէն ինչ կը որոշէր Վեհափառը, իսկ եթէ գրական-ուսումնական էր հարցը, Դրան Եպիսկոպոսը։ Դրան Եպիսկոպոսին քմահաճոյքէն կախեալ էր միաբանի մը գրած յօդուածին տպագրութիւնը։ Նախ պէտք էր որոշել թէ ո՞ր խմբակին կը պատկանէր միաբանը, ու ապա, եթէ խնկարկում կար այդ յօդուածին մէջ, կ’արժանանար տպագրութեան։ Նմանօրինակ երեւոյթներ յուսահատեցուցած էին միաբանները, որոնք յաճախ չէին փորձեր նոյնիսկ ներկայացնել իրենց բանասիրական կամ գրական աշխատանքները Դրան Եպիսկոպոսին, որ կը կարծէր թէ ամենակարող եւ ամենագէտ էր, որովհետեւ երկու տարի Օքսֆորտի համալսարանի դասընթացքներուն հետեւած էր։

Դրան Եպիսկոպոսը, Կաթողիկոսարանի ՀԱՍԿ պաշտօնաթերթը ձեւով մը սեփականացուցած էր եւ կը ծառայեցնէր Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդի (World Council of Churches) իր շրջապտոյտներուն եւ այլ գրութիւններու, որոնք կրնային միայն իր փառքը գովերգել։ Բացէք՛ ՀԱՍԿ պաշտօնաթերթը այսօր եւ դուք եղէք դատաւորը։ Դժբախտաբար յուսալքուած միաբաններ քաջութիւնը չունին ճշմարտութիւնները բացայայտելու, եւ միայն կը գանգատին քուլիսներու ետին եւ կամ բարեկամներու նեղ շրջանակի մէջ։ Եթէ ցաւ մը ունիք, եթէ շինիչ թելադրութիւն մը ունիք՝ արտայայտուեցէք որպէսզի բան մը փոխուի մեր ինքնակեդրոն ղեկավարութեան մէջ։

Փոխանակ այս տխուր իրողութեան, մեծաւորներ պարտաւոր էին ստեղծել այնպիսի նպաստաւոր պայմաններ, որպէսզի միաբաններ կարողանային նուիրուիլ մշակութային զբաղումներու, եկեղեցական եւ աստուծաբանական երկասիրութիւններու, իրենց աստուածատուր անձնական կարողութիւններուն ներած չափով, նոյն ատեն ստեղծելով առիթներ մտային օգտակար փոխանակումներու։ Աւա~ղ մեր երազանքներուն….

Յօդ. 13.- “Միաբաններ պարտին Հայց. Եկեղեցւոյ եւ Հայ Ժողովուրդին վերաբերող եւ ուրիշ պատշաճ աշխատանքներ եւ ուսումնասիրութիւններ կատարել”: Անշո՛ւշտ, պայմանաւ որ անոնք քաջալերուին եւ տպագրութեան արժանանան։ Միաբան մը իր մտային-մշակութային աշխատանքներուն մէջ խթանելու համար անհրաժեշտ է ցոյց տալ յատուկ բծախնդրութիւն եւ լուրջ հետաքրքրութիւն իր կատարած բանասիրական կամ գրական գործերու նկատմամբ, միշտ գնահատելով անոր կատարած աշխատանքը, հեռու մնալով ոչ-շինիչ քննադատութիւններէ այլ կատարուածին մէջ տեսնել արժանիքներ եւ քաջալերել աւելին ։

Ընդառաջելու համար մեր ժողովուրդին ծով կարիքներուն, անհրաժեշտ է աշխուժացնել միաբանութեան մշակութային առաքելութիւնը, հնարաւորութեան սահմաններուն մէջ կազմակերպելով պարբերական գիտաժողովներ եւ դասախօսութիւններ: Եւ այս բոլորը կարելի պիտի ըլլան եթէ միաբաններ ունենան համապատասխան համալսարանական բարձր ուսում։ Անհարժեշտ է որ միաբանական առաքելութեան մէջ կրթադասատիարակչական գործունէութիւնը իբրեւ յանձնառութեան ասպարէզ նկատուի, զանոնք կանխող գիտակից եւ նուիրեալ միաբաններու աւանդին համաձայն, որպէսզի իրենց կատարած աշխատանքներով կարողանան մեր գիտակից երիտասարդութեան սրտերուն մէջ արմատացնել քրիստոնէական եւ ազգային գիտակցութեան հոգին։

(Շար.)

 

2 comments
  1. Transparency within the church

    Dear Vosgan–although I have known you as father Vosgan from Beirut,

    I am impressed with the amount of time you have taken to write this lengthy article. In fact, it is too late, especially here in North America. Most Armenians do not care about these issues anymore. Imagine, in 20 years, even for weddings and funerals, people will not need clergy. Life has changed so much, we have not.

    Imagine, celibacy is an 11th century tradition, not even Christian and yet there has been no reconsideration about that. All the Armenian Church traditions are outdated and are not relevant to the young generation. Some 40 years ago, I brought up some of these issues that you have raised with one of the archbishops. After arguing for hours, he conceded and told me: “The Armenian Church is dead and it is just a museum, and we are its guards.”

    I have known you to be one of the radical clergy. My suggestion would be, rather than wasting time to give life to a dead horse, it would be better to spend time on more positive things. Feed the hungry, take care for the elderly, look after the orphan and the widow; they are more relevant to Christian life than any of the constructional issues that takes us nowhere.

    Blessings,

    Hagop

  2. The Armenian Church : Transparency and beyond

    The Armenian Church worries me a lot, not for what it is doing, but for what it is NOT doing.

    If it professes to be what it is, the Armenian Church has first and foremost  neglected the Christian education of its flock.We love to call ourselves a national church. I wonder what it means. Is it another Armenian club or organization, perhaps a princely institution that thrives on giving its followers the illusion of grandeur and mythical past, rather than a living society of like minded faithful who have a way of living and worshipping that ties them to the broader Christian community?

    It is appalling how ignorant we are as a bunch of faithful and how little the Church does to educate us in our tenets, beliefs and Christian traditions, and how little the Armenian Church has adapted to change so that our younger generations feel a reason to be part of it.

    Voskan Mekhitarian has perhaps reasons to grieve over the Armenian Church. But surprisingly he is more concerned about its administrative format rather than  its mission and calling.     

Comments are closed.

You May Also Like