«Ի՜նչ Զուգադիպութիւն…»

«Ասոնք մեր Այնթապի տան կալուածաթուղթերն են»:

Հրայր Ճէպէճեան, Նիկոսիա, 22 Օգոստոս 2013

Կար ժամանակ, երբ յաճախակիօրէն Հալէպ կ՛այցելէի, գրեթէ ամսական դրութեամբ: Թէեւ ընտանիք, ընտանեկան կապեր եւ արմատներ կան հոն, բայց կան նաեւ բարեկամներ, հայկական լայն շրջանակ: Այցելութիւններէս մէկուն ընթացքին հօրեղբայրս` տոքթ. Ռոպեր Ճէպէճեան, իր արխիւներուն մէջէն հանեց իրենց-մեր Այնթապի պապենական տան փաստաթուղթերը եւ ինծի ցոյց տալով` սկսաւ բացատրել. «Հայրդ եւ ես հոս ծնած ենք»:

«Ասոնք մեր Այնթապի տան կալուածաթուղթերն են»:

Հրայր Ճէպէճեան, Նիկոսիա, 22 Օգոստոս 2013

Կար ժամանակ, երբ յաճախակիօրէն Հալէպ կ՛այցելէի, գրեթէ ամսական դրութեամբ: Թէեւ ընտանիք, ընտանեկան կապեր եւ արմատներ կան հոն, բայց կան նաեւ բարեկամներ, հայկական լայն շրջանակ: Այցելութիւններէս մէկուն ընթացքին հօրեղբայրս` տոքթ. Ռոպեր Ճէպէճեան, իր արխիւներուն մէջէն հանեց իրենց-մեր Այնթապի պապենական տան փաստաթուղթերը եւ ինծի ցոյց տալով` սկսաւ բացատրել. «Հայրդ եւ ես հոս ծնած ենք»:

Յատկանշական էր, որ նոյն տարին` 1996-ին, ինչպէս սովորութիւն էր, իւրաքանչիւրին Նոր տարուան առիթով միշտ հետաքրքրական եւ իւրայատուկ շնորհաւորական բացիկներ ղրկել, հօրեղբայրս իրենց պապենական տան նկարը բաժնեկցեցաւ մեզի հետ` որպէս լաւագոյն բարեմաղթութիւն… Բայց այդ բացիկը շրջանցեց լաւագոյն բարեմաղթութեան սահմանները: Արդարեւ, ան մնաց ու դրոշմեց մտքիս եւ հոգիիս մէջ նախ ինքնութիւնը, ապա` ժառանգը, մշակոյթը, որ կը շարունակէ այսօր որպէս պահանջատիրութիւն: Ասիկա իմ եւ իւրաքանչիւր հայու պատմութիւնն ու ժառանգութիւնն է, որ տեղ մը` Կիլիկիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ ունինք նմանօրինակ պապենական տուն, ինքնութիւն եւ մշակոյթ:

Այնթապի մեր պապենական տան պատմութիւնը կը սկսի մեծ մեծ հօրս` Յովհաննէս Ճէպէճեանով: Իբրեւ պիստակի վաճառական ծանօթ եւ վաստակ շահած ըլլալով` ան կրցած էր իր բարւոք տեղը եւ դիրքը ունենալ Այնթապի մէջ: Ստեղծած էր այդ օրերուն համար բարձր ու պատկառելի երկու յարկանի տուն` մեծ բակով, որ «հայկական շրջանին» մէջ իր հաստատ դիրքը գրաւած է: Իր տան կողքին կայ ծանօթ Գարամանուկեաններուն տունը: Անոնց ընտանեկան շառաւիղները եւս հասան Հալէպ, իսկ այսօր` մինչեւ Հայաստան, Եւրոպա եւ Ամերիկաներ:

Հօրեղբայրս այս տան մէջ ապրած է մանկութենէն դէպի պատանեկութիւն տանող տարիները: Բայց հայրս շատ փոքրիկ` արդէն դուրս եկած է անկէ 1915-ի տեղահանութեան օրերուն: Այնթապի մէջ այդ տունը մնաց պապենական, ձեւով մը անհասանելի, մօտիկ-հեռու, զգացական-պահանջատիրական եւ արդարութիւն-անարդարութիւնը գրգռող իրականութիւն մը, որ կը շարունակէ այդպէս ըլլալ մինչեւ օրս:

Բայց շարունակեցի հետապնդել մեր պապենական տան «ոդիսականները»: Տակաւին առիթ չունեցայ ես ալ մաս կազմելու այն մեծաթիւ հայորդիներուն, որոնք ուխտագնացութեան, զբօսաշրջութեան կամ այլ «փնտռտուքներու» նպատակով այցելեցին ու տակաւին կ՛այցելեն Արեւմտեան Հայաստան եւ Կիլիկիա: Բարեկամներէ կը տեղեկանայի, որ անոնք այցելած են ու վերադարձին կը պատմէին, թէ` «գացինք եւ տեսանք մեր մեծ հայրերուն տուները»:

Մէկ կողմէ տեղեակ կ՛ըլլայի, բայց նաեւ կը հետեւէի իրադարձութիւններուն` նոյնինքն Այնթապի քարաշէն, բայց հին ու պատմական ժառանգ ունեցող տուներու «ճակատագիրին»: Ժամանակ մը լսեցի, որ ծրագիրներ կան այդ շրջանի տուները պանդոկ-ճաշարանի վերածելու: Բայց աւելի ուշ «շշուկները» սկսան աւելիով կեդրոնանալ զանոնք թանգարանի վերածելու վրայ, իսկ քանի մը ամիս առաջ` ապրիլ 2013-ին, յստակացաւ, որ մեր պապենական տունը արդէն վերածուած է մանուկներու խաղալիքներու թանգարանի:

Մինչեւ հոս պապենական տան պատմութիւնն էր ու անոր հոլովոյթները, բայց ասկէ ետք կը սկսին յայտնուիլ նոր տուեալներ եւ տեղի ունենալ նոր իրադարձութիւններ:

Արմէն Արոյեանը լոսանճելըսաբնակ հայորդի մըն է, որ երկար տարիներէ ի վեր կը կատարէ ազգային պարտականութիւն-առաքելութիւն մը` խումբեր կազմելով եւ ուղեւորուելով Արեւմտեան Հայաստան ու Կիլիկիա: Տարիներու ընթացքին ան նաեւ կրցած է տեղական կապեր ստեղծել տարբեր քաղաքներու մէջ, ներառեա`լ Այնթապի: Տեսնելով Այնթապի մէջ Ճէպէճեաններուն պապենական տան մանուկներու թանգարանի վերածուիլը` ան առաջարկած է Ալիծ Ճէպէճեան-Աղպապեանին, որ պատմասաց եւ հեղինակ է հայ մանուկներու համար յատուկ կերպով պատրաստուած ազգագրական-մշակութային-կենցաղային գիրքերու, իր հրատարակութիւնները տեղադրել թանգարանին մէջ` տեղւոյն պատասխանատուները «համոզելով», որ` «Ալիծին հայրը այս տան մէջ ծնած է…»: Արմէն կրցաւ տեղաւորել Ալիծին գիրքերը Խաղալիքներու թանգարանին մէջ:

Թրքական մամուլին մէջ այս առնչութեամբ անդրադարձը չուշացաւ` Խաղալիքներու թանգարանին, Ալիծին գիրքերուն եւ անոնց միջեւ կապին ու մէկտեղման վերաբերող:

Այֆեր Ունսալ Պոլիս ապրող թուրք լրագրողուհի մըն է: Ծնած է Այնթապ եւ հօրմէն լսած է հայերուն մասին: Տարիներու ընթացքին անոր հետաքրքրութիւնը աւելցած է հայ ժողովուրդի պատմութեան նկատմամբ եւ «սորված է» Ցեղասպանութեան եւ անոր արհաւիրքին մասին: Այֆեր 19 Յունիս 2013-ին «Սապահ» թերթին մէջ անդրադարձած է թանգարանին եւ Ալիծին, անոր գիրքերուն` իր գրութիւնը վերնագրելով «Ի՜նչ զուգադիպութիւն»:

Չուշացաւ նաեւ իմ եւ Այֆերի միջեւ հանդիպումը:

«Հայրս լրագրող էր, մեզ մեծցուց եւ սորվեցուց այնպէս, որ սիրենք համերաշխութիւնը եւ խտրականութիւն չդնենք մարդոց միջեւ»: Այֆերն է պատմողը.: «Հայրս կ’ըսէր, թէ Այնթապ շատ բան կորսնցուց, երբ հայերը ձգեցին ու գացին: Հայերէն ետք մէկ հատ փռապան չմնաց քաղաքին մէջ», ըսաւ Այֆեր:

Մեր զրոյցը սկսաւ հետզհետէ «տաքնալ», որովհետեւ կարելի չէր չխօսիլ Ցեղասպանութեան մասին: «Թուրք նոր սերունդը իր պատմութիւնը չի գիտեր եւ չէ սորված: Չի գիտեր Ցեղասպանութեան մասին…»: Այֆեր կը պատկանի այն խմբակին, որ ստորագրած է ներողամտութեան աղերսագիր-նամակին տակ` Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող: «Ես Անատոլուն կը սիրեմ իր բնիկ ժողովուրդներով: Այդ պատճառով է նաեւ, որ կը գրեմ հայերուն մասին»:

Փորձեցի բացայայտել Այֆերի «Ի՜նչ զուգադիպութիւն» յօդուածին միտք բանին:

«Տունը վերածուած է մանուկներու խաղալիքի թանգարանի: Ալիծն ալ մանկապատանեկան գրող է, եւ իր հայրը այս տան մէջ ծնած է: Ասիկա շատ գեղեցիկ զուգադիպութիւն է…», կը բացատրէ Այֆեր: «Այնթապը հիթիթներու ժամանակաշրջանէն եղած է խաղալիք արտադրող քաղաք»:

Այֆեր սկսաւ բացատրութիւններ տալ թրքական մշակոյթին մէջ պատմասացութեան տարբեր երեւոյթներու մասին:

«Մասալները այն պատմասացներն էին, որոնք ոչ անպայմանօրէն իրական պատմութիւններ կը պատմեն: Հիքայէն ճիշդն  է ու իրականը: Ալիծի որդեգրած պատմասացութիւնը հիքայէն է` ճիշդն է: Սիրեցի Ալիծին արուեստը, քանի որ տեսայ իր ջանքը` պատմելու արմատներուն եւ հայուն ինքնութեան մասին»:

Մեր խօսակցութեան մէջ տեղ մը կար նաեւ քաշքշուք մը: Բան մը, որ ինծի համար յստակ էր: Պատմութեան իրականութիւնները եւ անոր պատասխանատուութիւնները ընդունիլ-չընդունելու խուսափողական երկընտրանքը զգալի էր: «Աթաթուրքը կերտեց նոր Թուրքիան», ըսաւ Այֆեր: «Անջատեց մեր պատմութիւնը օսմանցիներէն, եւ աւելի ճիշդ պիտի ըլլար, եթէ ինք այն ժամանակ ընդունէր Ցեղասպանութիւնը… Շատ աւելի դիւրին պիտի ըլլար այն ժամանակ», ըսաւ ան: «Ճիշդ չէ, որ ես ու ներկայ սերունդը մեղադրուինք Ցեղասպանութեան յանցանքով…», եզրափակեց Այֆեր:

Հանդիպումս աւարտած էր Այֆերին հետ: Եթէ մէկ կողմէ ունէի շնորհակալական զգացում` Այֆերի հետաքրքրութիւններուն եւ ջանքերուն համար, բայց միւս կողմէ նաեւ առկայ էին նոյն հանդիպման «հանգոյցները» եւ զանոնք մէկիկ-մէկիկ քակելու անհրաժեշտութիւնը:

Ցեղասպանութիւնը հայուն եւ թուրքին (նաեւ` միջազգային ընտանիքին) պատմութիւններուն մէկ իրական եւ ահաւոր-ողբերգական իրադարձութիւններէն է: Հայուն, որ կորսնցուց մարդուժ, կալուած եւ հող, իսկ թուրքին, որ գործադրեց զայն… Եթէ ներկայիս հայուն համար իր նախնիներն էին, որ նահատակուեցան, թուրքին համար ալ նոյնն է. իր նախնիներն էին, որ գործադրեցին: Նժարին երկու կողմերը համահաւասար, հակադիր իրավիճակ-իրողութիւններն են այս երեւոյթին:

Այս իմաստով, Այֆե՛ր, դուն եւ իւրաքանչիւրդ պատասխանատուութիւն մը ունիք ոչ միայն ներողութիւն խնդրելու ձեր սխալներուն համար, այլ նաեւ` ընդունելու, սրբագրելու եւ հատուցելու ձեր պատմութեան համար:

Բայց մինչ այդ ճշմարտութիւնը եւ անոր կանչը պիտի հետեւի իւրաքանչիւր անցուդարձի: Ալիծի գիրքերուն տեղադրումը «զուգադիպութիւն» չէ, այլ պատմութեան ճշմարտութեան եւ արդար հատուցման մէկ փոքր նմուշն է: Ալիծին գիրքերը վերադարձան հոն, ուր սկսած է իր պատմութիւնը, հոն, ուր կան նոյնինքն իր` Ալիծին ակունքները:

Ճիշդ ես, Այֆե՛ր, այս ակունքները իրական են, եւ Ալիծ այս իրական պատմութիւնն է, որ կը պատմէ ու կը գրէ: Ասիկա զուգադիպութիւն մը չէ, այլ` իրական պատմութիւն, որ կը վերադառնայ իր իսկական ու հարազատ տունը:

Թէեւ վերջացաւ Այֆերի հետ խօսակցութիւնը, բայց կան տակաւին հօրեղբօրս խօսքերը, որոնք զօրաւոր կերպով լսելի են. «Ասոնք մեր Այնթապի պապենական տան կալուածաթուղթերն են: Հայրդ եւ ես հոս ծնած ենք»:

Իւրաքանչիւր հայ իր ականջին ու հոգիին մէջ ունի այս խօսքերը. «Ասոնք մեր տուները եւ կալուածներն են: Մեր մեծ հայրերը եւ մեծ մայրերը հոս ծնած են: Ասոնք մեր հողերն են»:

Ասիկա արդէն հայուն այսօրուան օրակարգն է: Ճանաչումէն` պահանջատիրութիւն:

Ուրեմն «զուգադիպութիւն» չէ, այլ` պատմութեան ու ներկայ օրերու ճշմարտութեան եւ արդարութեան «տունդարձ»:

Նկար 1.- Ալիծ Աղպապեան, ձախէն 2-րդը

Նկար 2.- Ճէպէճեաններու տունը՝ թանգարանի վերածուած

 

You May Also Like
Read More

Թուղթ Առ «Եղբայրք»

Պրոֆ. Խաչատուր Ի. Փիլիկեան, Լոնտոն, Յունիս 2011 Ահաւասիկ «թշուառ, անտեր» հովանաւորեալ «պետական օրհներգի» տաղի շերեփը ի՛նչ «հարիսա»ի մէջ…
Read More