Հայուն Երեք Երախտագիտութիւնները


Հրայր
Ճէպէճեան, Նիկոսիա, 29 Մարտ 2012

«Բաւական աշխատանք տարած ենք, որպէսզի Վալեթան եւ Երեւանը դառնան քոյր քաղաքներ: Կը սպասենք գործնական միջոցառումներու կարգաւորման»: Վարդգէս Դարբինեանն է, որ 2005 թուականին իր կնոջ` Լիլիթին հետ Հայաստանէն հաստատուած է Մալթայի Վալեթա մայրաքաղաքը: «Այս ձեւով դարձեալ մեր երախտագիտութիւնը կը յայտնենք Մալթայի կառավարութեան», շարունակեց ան:
 


Հրայր
Ճէպէճեան, Նիկոսիա, 29 Մարտ 2012

«Բաւական աշխատանք տարած ենք, որպէսզի Վալեթան եւ Երեւանը դառնան քոյր քաղաքներ: Կը սպասենք գործնական միջոցառումներու կարգաւորման»: Վարդգէս Դարբինեանն է, որ 2005 թուականին իր կնոջ` Լիլիթին հետ Հայաստանէն հաստատուած է Մալթայի Վալեթա մայրաքաղաքը: «Այս ձեւով դարձեալ մեր երախտագիտութիւնը կը յայտնենք Մալթայի կառավարութեան», շարունակեց ան:
 

Մալթա… Միջերկրականի վրայ փոքր երկիր մը` հազիւ 300 քառակուսի քիլոմեթր տարածութեամբ, որ կը բաղկանայ երեք կղզիներէ` Մալթա, Կոզօ եւ Քամինօ: Եղած է կռուախնձոր` տարբեր թագաւորութիւններու միջեւ, որոնք օգտագործած են այս կղզին իրենց իշխանութիւնը ամրապնդելու համար: Մալթա կը հանդիսանայ Աստուածաշունչի Պօղոս առաքեալին կղզին, նկատի ունենալով, որ անոր նաւը խորտակուեցաւ նոյնինքն այս կղզիի ափերուն, եւ ան բաւական ժամանակ ապրեցաւ հոն: 1814 թուականին Մալթա մտած է անգլիական գաղութատիրութեան տակ եւ միայն 1964-ին դարձած է անկախ պետութիւն: 2004 թուականէն սկսեալ դարձաւ Եւրոպական Միութեան անդամ: Պատմութեան տարբեր ժամանակահատուածներուն ինկած է յունական, փիւնիկեան եւ հռոմէական տիրապետութիւններու եւ ազդեցութիւններուն տակ: Մալթիզ լեզուին եւ բառապաշարին մէջ այսօր կան արաբերէնէն մուտք գործած շատ մը բառեր:

Մալթա կը հաշուէ մօտաւորապէս 410 հազար բնակիչ: Կղզիին աշխարհագրական դիրքը զայն դարձուցած է գաղթականներու եւ քաղաքական սպաստանեալներու կեդրոն: Շատ է թիւը ափրիկեան ցամաքամասէն «փախչողներուն», որոնք կայք հաստատած են այս կղզիին վրայ` սպասելով աւելի բարւոք դասաւորումի մը` եւրոպական այլ երկիրներու ապաստանեալի իրաւունք ստանալու իրենց ճիգերուն մէջ:

Բայց Վարդգէսին «երախտագիտութիւնը» ունի իր պատմութիւնը, որուն մէջ ես ալ «ման եկայ» 25 փետրուարէն 2 մարտ 2012-ին` մէկ շաբթուան աշխատանքային կեցութեանս ընթացքին:

Հայերուն առաջին զանգուածը այս կղզիին վրայ ապաստան գտած է 1374-էն` Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումէն ետք: Երկրորդ զանգուածը եկած է 1915-ին Ցեղասպանութեան արհաւիրքէն ետք: Իսկ երրորդը 1990 թուականներէն սկսեալ` Խորհրդային Միութեան փլուզումէն եւ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացումէն ետք:

Հայկական պատմական «կոթող» պէտք է նկատել «Թալիեսէ» (Սուրբ Լիզա) եկեղեցին, որ կառուցուած է 1620 թուականին, հայկական գաղութին կողմէ, որպէս հայկական եկեղեցի: Եկեղեցին այսօր սեփականութիւնն է եւ կը գործածուի կաթողիկէ տեղական համայնքին կողմէ: Հայկական գործօն գաղութը կը հաշուէ մօտաւորապէս 250-300 անդամ, որոնք եկած են մայր հայրենիքէն, 1990 թուականներէն սկսեալ: Իսկ նախկին գաղութին «բեկոր»-ները կը հաշուեն մօտաւորապէս 300 անձ, որոնք գիտեն միայն, թէ իրենց նախահայրերը հայեր եղած են:

«Ամէն ձեւով կը փորձենք հայ մնալ», Վարդգէսն է դարձեալ զրուցակիցս: Համակարգչային ճարտարագիտութեան մասնագէտ է, կը փորձէ իր նոր կեանքը կազմակերպել այս կղզիին վրայ: «Ամիսը անգամ մը երեխաները կը հաւաքենք, որպէսզի հայերէն սորվեցնենք, իսկ գիրքերը կը բերենք Հայաստանէն», կ՛ըսէ ան:

Եկեղեցական Ս. պատարագ չի մատուցուիր հետեւողական կերպով: «Ատենը մէկ քահանայ մը կու գայ եւ եկեղեցական արարողութիւն կը կատարենք», կ՛ըսէ Վարդգէս: «Ծրագիր մը ունինք` փոքր մատուռ մը կառուցելու, բայց կը սպասենք կառավարութեան վաւերացումին»:

Հայկական գաղութը Մալթայի մէջ պաշտօնապէս ճանչցուած է 2009-ին` իբրեւ «Հայ-մալթական կազմակերպութիւն»: Այս կազմակերպութեան ճամբով աշխատանք կը տարուի հայկական մշակոյթը ծանօթացնել տեղական իրականութեան մէջ, նաեւ` զարգացնել հայ-մալթական յարաբերութիւնները:

Այդ յարաբերութեան մէջ կայ երախտագիտութեան արտայայտութիւնը, որ մարմնաւորուած է խաչքարի կոթողով` մայրաքաղաքի Վալեթայի կեդրոնական «Հասթինկզ» պարտէզին մէջ տեղադրուած:

Գեղեցիկ է խաչքարը` իր հայկական ինքնութեամբ եւ մշակոյթով: Մտայղացումն է Աշոտ եւ Վերա Պոյաճեաններուն, կ՛արտայայտէ հայուն երախտագիտութիւնը Մալթայի ժողովուրդին` երկու հանգրուաններու ընդմէջէն: 1375-ին եւ 1915-ին հոն ապաստան գտած է հայութիւնը: Շնորհակալութեան եւ երախտագիտութեան զգացումներ են, զորս հայ ժողովուրդը կ՛արտայայտէ այս խաչքարով եւ յուշակոթողով` նոյնինքն հայուն երկու պատմական ողբերգական ժամանակաշրջաններուն Մալթան ունենալուն իբրեւ ապաստանարան:

Թէեւ հպարտ էի խաչքարով եւ անոր տուն տուող «երախտագիտական» արտայայտութիւններով, բայց կար նաեւ տխրութիւնը` այդ հայկական յուշակոթողին պատմական ու ներկայ իրավիճակին առնչութեամբ:

Կրնայի հասկնալ ու տեսնել հայուն առաջին եւ երկրորդ երախտագիտութեան տուն տուող պատճառները. 1375-ին` Կիլիկիոյ թագաւորութեան կործանում եւ 1915-ին` Հայոց ցեղասպանութիւն եւ Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւում: Բայց ինչպէ՞ս բացատրել երրորդը` Վարդգէսի իսկ զգացումներով` Վալեթան եւ Երեւանը քոյր քաղաքներ հռչակելու փափաքով, որ դրսեւորումը պիտի ըլլայ հոն ապաստան գտած հայկական փոքր «գումարտակին» երախտագիտութեան` տեղական կառավարութեան նկատմամբ:

Բայց չէ՞ որ կայ պատմութեան ընդմէջէն ձեռք բերուած փորձառութիւնը` նոյնինքն Մալթայի մէջ: Այն 300 հայկական իրականութիւնը, որ միայն «գիտէ, թէ իր նախահայրերը հայեր եղած են…»: Նաեւ կայ «Թալիեսէ» եկեղեցին, որուն հայկական ինքնութիւնը այսօր միայն պատմութեան արխիւներուն մէջ յիշատակուած է: Եթէ առաջին եւ երկրորդ երախտագիտութիւնները եւ անոնց տուն տուող պատճառները կամովին չէին, արտաքին ազդակներու վրայ հիմնուած էին, բայց ինչպէ՞ս նկարագրել եւ վերլուծել երրորդը: Ներկայ անկախացած հայրենիքէն դուրս եկող հայորդիներէ կազմուած նոր սփիւռքահայ իրականութիւնը:

Այս անգամ խօսողը Լիլիթն է` Վարդգէսին կինը: Ան կառչած է իր ինքնութեան եւ հայկական արժանապատուութեան: Բայց կը հաւատայ եւ կը փափաքի, որ Հայաստանի մէջ «քաղաքացիների համար ապահովուեն եւ կիրարկուեն հաւասար օրէնքներ: Այդ դէպքում, մեր կարծիքով, ամէն ինչ լաւ կը լինի…»:

Եւ անհրաժեշտ է ոչ միայն հաւատալ, բայց նաեւ աշխատիլ, որպէսզի «ամէն ինչ լաւ լինի»:

Խաչքարը, յուշակոթողը, առաջին, երկրորդ եւ երրորդ երախտագիտութիւնները պիտի արդիւնաւորուին, երբ հայը հաւատայ, բայց անպայմանօրէն աշխատի, որպէսզի «ամէն ինչ լաւ լինի…»:

Բայց մինչ այդ կան հայուն երեք երախտագիտութիւնները, որոնց ետին կայ պատմութեան փորձառութիւնը, անկէ յառաջացած ցաւը:

Եւ այս ցաւն է, որ պիտի յաղթահարենք:

Երեք երախտագիտութիւններուն արգասիքը ցաւը յաղթահարելուն մէջ է:

Հայուն երեք երախտագիտութիւնները: Ցաւը յաղթահարել, բայց անպայմանօրէն նորը շինել, որպէսզի «ամէն ինչ լաւ լինի»:

 

You May Also Like
Read More

Հիմա Ի՞նչ

Հրայր Կարապետեան, Վիեննա, ԱԱՀ, 15  Սեպտեմբեր 2015 «Հող պահանջեցինք, երբ հողային պահանջ կրնան ներկայացնել միայն պետութիւններ, իսկ հայրենի…
Read More
Read More

Ապրիլ 24 Եւ Անկէ Ետք

Խմբագրական, 24 Ապրիլ 2015 Հայկական Ցեղասպանութեան հարիւրամեակը թափ տուաւ համաշխարհային մամուլի մէջ աւելի շատ արձագանգներու արժանանալու։ Ի հարկէ…
Read More