Մարդիկ Հերոս Չեն Ծնիր, Հերոս Կը Մեռնի՛ն (Շ)

Յօդուածի սկիզբը տեսնել խփելով
Մարդիկ Հերոս Չեն Ծնիր, Հերոս Կը Մեռնի՛ն

Կայսերական Գերմանիոյ
Մեղսակցութեան Հարցը Հայոց Ցեղասպանութեան Մէջ

Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեան, Ժնեւ, 13 Յունիս 2015

Գերմանիոյ Մեղսակցութիւնը

Անդրադառնալով Հայոց Ցեղասպանութեան իրագործման մէջ Կայսե­րական Գեր­­­­մանիոյ մեղսակցութեան հարցին, պիտի ուզէինք ստորեւ տեղ տալ հետեւեալ մեկնաբանութիւններուն.-

Բնականաբար, այսօր, քաղաքական եւ մարտավարական որոշ հանգամանքնե­րէ մեկնելով, մեր ցեղասպանագէտները, ինչպէս նաեւ Հայաստանի պետական շրջանակները, ոչ թէ Կայսերական Գերմանիոյ ուղղակի մեղսակցութեան` այլ կը խօսին համապատասխանատուութեան մասին։

Օսմանեան Կայսրութեան ռազմական կամ պաշտպանութեան նախարարութեան մուտքը,
Կ. Պոլիս, Սուլթան Պայազիտ։
Այս հրապարակին վրայ է որ կախաղան բարձրացան Հնչակեան Քսան անմահ հերոսները


Յօդուածի սկիզբը տեսնել խփելով
Մարդիկ Հերոս Չեն Ծնիր, Հերոս Կը Մեռնի՛ն

Կայսերական Գերմանիոյ
Մեղսակցութեան Հարցը Հայոց Ցեղասպանութեան Մէջ

Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեան, Ժնեւ, 13 Յունիս 2015

Գերմանիոյ Մեղսակցութիւնը

Անդրադառնալով Հայոց Ցեղասպանութեան իրագործման մէջ Կայսե­րական Գեր­­­­մանիոյ մեղսակցութեան հարցին, պիտի ուզէինք ստորեւ տեղ տալ հետեւեալ մեկնաբանութիւններուն.-

Բնականաբար, այսօր, քաղաքական եւ մարտավարական որոշ հանգամանքնե­րէ մեկնելով, մեր ցեղասպանագէտները, ինչպէս նաեւ Հայաստանի պետական շրջանակները, ոչ թէ Կայսերական Գերմանիոյ ուղղակի մեղսակցութեան` այլ կը խօսին համապատասխանատուութեան մասին։

Օսմանեան Կայսրութեան ռազմական կամ պաշտպանութեան նախարարութեան մուտքը,
Կ. Պոլիս, Սուլթան Պայազիտ։
Այս հրապարակին վրայ է որ կախաղան բարձրացան Հնչակեան Քսան անմահ հերոսները

Հայ ժողովուրդի հաւաքական յիշողութեան մէջ միշտ թարմ է 1878 թուականի Պերլինի Վեհաժողովը, ուր Սան Սթեֆանոյի ռուս-թրքական պայմանագրի հայութեան համար աւելի նպաստաւոր 16-րդ յօդուածը Եւրոպայի Մեծ Տէրութիւններու, յատկապէս անգլիական դիւանագիտութեան հետապնդած քաղաքական նպատաներուն բերումով հայութեան համար անբարենպաստ 61-րդ յօդուածի փոխուեցաւ։

Կայսերական Գերմանիոյ ժամանակի վարչապետը` Պիսմարք, Հայկական Հար­ցը կը կապէր Օսմանեան Կայսրութեան հանդէպ Գերմանիոյ վարած քաղաքակա­նու­թեան հետ։ Յայտնի է, որ ան մասնաւոր համակրանք մը չունէր Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ․-ի կամ Օսմանեան Կայսրութեան նկատմամբ, եւ պատմութեան մէջ յայտնի է իր նշանաւոր մէկ արտայայտութիւնը՝ «Ամբողջ Թուրքիան բրուսացի զինուորի մը ոսկորն անգամ չ’արժեր»։

Վիլհելմ Բ.-ի կայսրութեան վաղ շրջանին, երբ արդէն յայտնի դարձած էին Սուլթան Համիտի կողմէ հայութեան դէմ իրականացուող առաջին կոտորածները, Վիլ­հելմ Բ. իր հակակրանքը յայտնած էր Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հասցէին, ըսելով՝ «Զզուելի մարդ մը»։ Վիլհելմ Բ. կը գտնէր, որ Սուլթանին դէմ պէտք էր ազդու մի­ջոց­ներու դիմել ու չէր թաքցներ իր զայրոյթը, յայտարարելով՝ «Հրանօթի ռումբ մը պէտք է կրակել Եըլ­տըզի պալատին վրայ», Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին ապրող քրիս­տոնեաներու հարցին իբրեւ միակ լուծում։ Կայսրը հայերուն նկատմամբ ընդ­հան­րապէս կը ցուցաբերէր համակրալից վերաբերմունք մը, զանոնք գնահատելով իբրեւ քրիստոնեայ հաւա­տակից եղբայրներ եւ քոյրեր։ Ան իր ընդվզումը կ’արտա­յայ­տէր ըսելով, որ համիտեան զանգուածային «Կոտորածները գերազանցած են մինչեւ հի­մա բոլոր եղածները, եւ պատահածը իսկապէս կը ներկայացնէ Բարթողիմէոսեան գիշեր մը (Bartholomäusnacht)»։

Դժբախտաբար, միջազգային քաղաքականութեան մէջ դէպքերը այնպէս զարգացան, երբ հետեւեալ տարիներուն Մեծ Տէրութիւններու միջեւ առկայ խոշոր հակասութիւնները, շահերու բախումը, ինչպէս նաեւ վտանգաւոր մրցակցութիւնները արեւմտահայութիւնը դարձուցին իսկական զոհ մը, թշնամիներ յանկարծ դարձան բարեկամներ եւ Թուրքիոյ ամբողջականութեան պահպանումը ամէնուն համար եղաւ կա­րեւոր հիմնահարց մը։

Կայսերական Գերմանիոյ արտաքին քաղաքականութեան մէջ Օսմանեան Կայս­րութեան նկատմամբ սկսան հետզհետէ հիմնաւորուիլ հետեւեալ համոզումները.

  • Մօտ ապագայի մը շահերու հեռանկարով պէտք չէր վտանգել երկու կայսրութիւններու (իմա՝ թուրք-գերմանական) միջեւ քաղաքական եւ տնտեսա­կան յարաբերութիւնները։
  • Թուրքիոյ քայքայումը կրնար պատճառ դառնալ Եւրոպական Մեծ Տէրութիւններու միջեւ համաշխարհային պատերազմի մը բռնկումին։
  • Գերմանիա մեղսակցութիւն եւ պատասխանատուութիւն մը չունի Թուրքիոյ մէջ կատարուող իրադարձութիւններու նկատմամբ։

Ահաւասիկ այս նկատառումներն էին որ յետագային իրականութիւն դարձան. Կայսերական Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ քաղաքական եւ տնտեսական յարաբերութիւնները առաւել եւս ամրակալուեցան, երբ Հոկտեմբեր 1898-ին, դէպի Երուսաղէմ կատարած իր ուղեւորութեան ճամբուն վրայ, Վիլհելմ Բ. Կ. Պոլսոյ մէջ Սուլթան Ապ­տիւլ Համիտ Բ.-ին այցելեց եւ անոր կողմէ փառաւոր ընդունելութեան արժանացաւ, այն անձին կողմէ, զոր ինք դեռ քանի մը տարի առաջ «Զզուելի մարդ», իսկ Անգլիոյ երբեմնի վարչապետը` Կլատսթոն «Մեծ ոճրագործը» (Great Assasin) անուանած էին։

Յայտնի է, որ Ա. Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին Օսմանեան Կայսրութիւնը, Երիտթուրք դահիճներու ղեկավարութեամբ, պատերազմի դաշնակից դարձաւ Կայսերական Գերմանիոյ եւ Աւստրօ-Հունգարական Կայսրութեան։ Հոս հարց կը ծագի, թէ եթէ երբեք Կայսերական Գերմանիա ազդու միջոցներով միջամտէր Երիտթուրքերու եռապետութեան վարած ներքաղաքական գործընթացին, արդեօ՞ք պիտի կարենար կանխարգիլել Թալ­­էաթներու, Էնվէրներու եւ Ճէմալնե­րու հայաջինջ ծրագրի գործադրութիւնը, կամ գոնէ պիտի կարենա՞ր նուազեցնել աւելի քան մէկու­կէս միլիոն զոհերու թուաքանակ մը հաշուող Ցեղասպանութեան տարողու­թեան չա­փը։ Անշուշտ, արդէն կատարուած իրողութիւններուն վրայ դժուար, նոյնիսկ անկարե­լի է յետադարձ ենթա­դրութիւններ ընել։ Բայց հարցը հոն է, որ կար ստոյգ կարե­լիու­թիւնը կան­խարգիլելու ահաւոր ոճիրը, եւ այդ միակ կարելիութիւնը զլացաւ Կայսե­րա­կան Գերմանիան, մեկնելով իր պետական ռազմավարական շահերէն։

Հայանպաստ Միջամտութիւններ

Կ. Պոլսոյ մէջ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու դեսպանը` Հենրի Մորկըն­թաու դեռ այդ ժամանակ նկատած էր, որ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի տա­­րիներուն միայն Կայսերական Գերմանիան կրնար կանխել Հայոց Ցեղասպանու­թիւնը։ Նմանապէս մենք գոյացուցած ենք նոյն համոզումը, ուստի առ այս պիտի ու­զենք այստեղ վկայակոչել պատմական հետեւեալ փաստերը.-     

ա) Հայերուս մէջ սովորաբար տարածուած է այն կարծիքը, թէ Երիտթուրք դա­­հիճներ աքսորի եւ կոտորածի չ­­ենթարկեցին Կ. Պոլսոյ հայութիւնը՝ մայրա­քա­ղաքին մէջ եւրոպական դեսպանութիւններուն առկայութեան պատճառով։ Սոյնը մետալին մէկ երեսը կը ներկայացնէ միայն։ Պատմական փաստեր, արխիւային հե­տզ­հետէ ի յայտ եկող նորանոր փաստաթուղթեր ցոյց կու տան, որ իրողութիւնը այլ է։ Բոլորիս քա­ջայայտնի են Կ. Պոլսոյ մէջ 1890 թուականի Յուլիսին՝ Գում Գաբուի, ապա 1895 թուականի Սեպտեմբերին Պապը Ալիի ցոյցերուն եւ 1896 թուականի Օգոստո­սին Պանք Օթթոմանի գրաւումին տխուր հետեւանքները, երբ նոյն թուրքը Մեծ Տէրու­թիւն­ներու դեսպանութիւններուն առկայութիւնը արհամարհելով, անոնց բարձրաս­տի­­ճան ներկայացուցիչներուն սարսափած աչքերուն առջեւ Կ. Պոլսոյ փողոցներով հազարա­ւոր անմեղ հայերու արեան վտակներ հոսեցուց։ Թուրքը շատ լաւ ըմբռնեց եւրոպա­կան դիւանագիտութեան էութիւնը` որ ան բողոքագրեր ներկայացնելէ քայլ մը անդին չ’անցնիր։ Հայուն սիրոյն համար Օսմ. Կայսրութեան դէմ ռազմական որեւէ գործողութիւն չի ձեռնարկեր, իսկ դեսպաններուն իրարու վրայ կուտակուած բողոքագրերը թուր­­քը շատ լաւ գիտէ թէ ուր պիտի զետեղէ…։ Արդարեւ, 24 Ապրիլին նախորդող եւ հետեւող քանի մը օրերուն, երբ աւելի քան 600 մտաւորականներ, ազ­գային-մշակու­թային եւ քաղաքական գործիչներ հետզհետէ ձերբակալուելով Թուրք­իոյ խորքերը` վայրենա­բնակ վայրեր կ’աք­սորուին, Չանղըրըի մահահոտ ճամ­բաներուն վրայ խմբո­վին կամ մին միւսին ետեւէն ջարդուելու նպատակով, Կայսերա­կան Գերմանիոյ դես­պանը՝ Վանկենհայմ ազդու կերպով կը միջամտէ Օսմ. Կայսրու­թեան մեծ վեզիր եւ ներքին գործոց նախարար Թալէաթին եւ ռազմական նախարար Էնվէրին մօտ, զի­րենք զգուշացնելով, որ մայրաքաղաքի հայութիւնը աքսորելու եւ զայն բնաջնջելու պարագային լրջօրէն կրնայ վնասուիլ թուրք-գերմանական զինակ­ցութեան դաշինքը, եւ որուն միակ պատասխանատուն իրենք են։

Անշուշտ, Վանկեն­հայմի սոյն միջա­մտութիւնը մղուած չէր հայու նկատմամբ գերմանացիին տածած սիրոյ զգացումնե­րէն, այլ պարզապէս օտար դեսպանութիւններու ներկայացուցիչնե­րուն շատ աւելի փաստացի եւ ակնառու պիտի դառնար, ի տես Հայոց Ցեղասպանու­թեան, մարդկութեան դէմ իրագործուած յանցագործութեան մէջ տեսնել նաեւ Գեր­մանիոյ մեղսակցութիւնը։ Յիրաւի, Գերմանիա մասնաւորաբար կը զգուշանար նման ծանրակշիռ մեղադրանք մը իր ուսերուն վրայ կրելէ, միւս կողմէն սակայն, ի գին ամէն ինչի, պատերազմին մէջ չէր ալ ուզեր հրաժարիլ ցեղասպան թուրքին զինակցութենէն, որ ձեռք բերուած էր քա­ղաքական-դիւանագիտական եւ տնտեսական եր­կար տարիներու աշխատանքով եւ մեծ ներդրումներու գնով։ Հետեւաբար, եթէ երբեք թուրքը իր ներքին հարցերը կը լու­ծէր հայ ազգաբնակչութեան դէմ կանխամտածուած եւ ծրագրուած ցեղասպանական ոճիրով, այդ թող իրականացնէր երկրին խորքը, «աչքէ ու սրտէ հեռու» վայր մը, զոր օրինակ՝ Միջագետքի եւ Սուրիոյ անապատներուն մէջ, քանի որ յետագային դիւրին պիտի ըլլար զայն պիտակաւորել «Օսմ. Կայսրու­թեան ներքին գործերուն միջամուխ չըլլալու» որոշումով։

բ)  Զօրահրամանատար Վիլհելմ Լէօփոլտ Գոլմար Ֆօն Տէր Կոլց, որ յատուկ առաքելութեամբ Կ. Պոլիս ղրկուած էր վերակազմաւորելու եւ արդիականացնելու համար օս­ման­­եան բանակը, Դեկտեմբեր 1915-ին, երբ Մոսուլ կը գտնուէր, իմանալով որ այդտեղի բոլոր հայերը պիտի աք­սորեն, օսմանեան պատերազմական նախարարութեան, այ­սինքն` Էնվէրին, կը ներկայացնէ խիստ բողոք մը, սպառ­նա­լով որ ինք իսկոյն կը հրաժարի եւ կը վերադառնայ Գեր­ման­իա, եթէ Մոսուլի հայերուն նկատմամբ իրագործուի աք­սո­րե­լու ծրագիրը։ Ահա, պատերազմական նախարարութենէն ան­միջապէս կը փոխանցուի հեռագիր մը, որով կը կասեցուի նախատես­ուած ահաւոր ոճիրը։

գ) Օթթօ Լիման Ֆօն Սանտերզ, որ նմանապէս Թուր­քիա առաքուած էր օսման­եան բանակը արդիականացնելու եւ մարտունակ դարձնելու նպատակով, Նոյեմբեր 1916-ին Իզմիրի մէջ, երբ նման հրա­հանգ մը կը սպառնար տեղահանութեան ենթար­կել քա­ղաքին ամբողջ հայութիւնը, ինք եւս կը դիմադրէ այս բարբարոսութեան եւ իսկոյն Կ. Պոլիս` պատերազմա­կան նա­խարարութեան կը հեռագրէ եւ իր պաշտօնէն հրա­ժարելու ու Գերմանիա վե­րադառնալու վերաբերեալ իր որոշումը կը յայտնէ, եթէ երբեք աքսորի ենթարկուէր քա­­ղաքի անմեղ հայ բնակչութիւնը։ Այս առթիւ ալ Էնվէր անմիջապէս կը յօժարի յետս կոչել իր վճիռը, աքսորէ զերծ պահելով Իզմիրի հայու­թիւնը։

Ահաւասիկ, այս պերճախօս օրինակները ցոյց կու տան, որ եթէ Կայսերական Գերմանիան իր զինակից Օսմանեան Կայսրութեան հանդէպ որդեգրէր ի նպաստ արեւմտահայութեան վճռորոշ եւ ազդու կեցուածք մը, ապա մեծ հաւանականու­թեամբ կարելի պիտի ըլլար կանխարգիլել Երիտթուրք դահիճներու մշակած Հայոց Ցեղասպանութեան ծրագրին իրագործումը, կամ գոնէ այն չէր պատահեր այնպիսի մեծ տա­րողու­թեամբ՝ աւելի քան մէկ ու կէս միլիոն զոհերու եւ հայութեան համար ամբողջ Արեւ­մտեան Հայաստանի, նաեւ Կիլիկիոյ կորուստով։

Գերմանիոյ Ցուցմունքները Ա. Աշխարհամարտի Օրերուն

Դժբախտաբար, Կայսերական Գերմանիան Ա. Աշխարհամարտի օրերուն Օսմանեան Կայսրութեան նկատմամբ որդեգրեց հետեւեալ քաղաքականութիւնը. Օս­ման­եան Թուրքիան պատերազմի տարիներուն իր կողքին պահել՝ ինչ ալ որ կատար­ուի, ինչ փոյթ, թէ իր պապենական հողերուն վրայ քրիստոնէական մշակոյթի տէր վաղեմի ժողովուրդ մը ամբողջ բնաջնջուի։ Արեւմտահայութեան հանդէպ իրա­գոր­ծուող Ցեղասպանութիւնը ան համարեց Թուրքիոյ ներքին խնդիրը, ուստի որդեգ­րեց Թուրքիոյ ներքին գործերուն չխառնուելու սկզբունքը։            

Կայսերական Գերմանիոյ պետական գրաքննութեան բարձրագոյն ատեանը Հայ­կական Հարցին վերաբերող տեղեկագրութիւններու ուղղութեամբ տուաւ հետեւ­եալ հրահանգները.-

ա) «Հայկական կոտորածներուն մասին պէտք է ըսել հետեւեալը. Մեր բարեկա­մական յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ ոչ միայն թրքական կառավարման ներքին հարցերուն առնչութեամբ պէտք չէ խաթարուին, այլ` ներկայի բարդ ժամանակին մէջ անոնք նոյնիսկ պէտք չէ քննարկուին: Ուստի, առ այժմ լռելը պարտականութի´ւն է: Յետագային, երբ արտասահմանեան երկիրներ ուղղակի յարձակին ներկայացնելով «գերմանական մեղսակցութիւն» մը, [այդ պարագային] մեծ զգուշութեամբ եւ վերա­պահութեամբ պէտք է մօտենալ հարցին, միշտ յառաջ քաշելով այն, թէ հայեր թուրքե­րը շատ զայրացուցած են»:

Իսկ Թուրքիոյ պատերազմական վայրերէն հաղորդուող գերմանական տեղե­կագիրներու ցուցմունքներուն մէջ կը հրահանգուի.-

բ) «Հարկ է թուրք զինուորներու տոկունութիւնը անկաշկանդ գովել, նշելով սա­կայն, որ գերմանացի սպաները, գերմանական զինամթերքը եւ այլն, մաս կը կազմեն ձեռք բերուած յաջողութեան: [Իսկ] Հայկական Հարցի մասին նախընտրելի պիտի ըլլայ լռել»:

Յետ-պատերազմեան Զաւեշտախաղը

Զաւեշտալի էր, երբ 1916 թուականին գերմանական եկեղեցական եւ մարդա­սիրական կազմակերպութիւնները ի նպաստ հայութեան մնացորդացին, հազարա­ւոր որբերուն, տեղահանուածներուն, չարչրկուած, սովէ եւ տարատեսակ հիւան­դու­թիւն­ներէ հիւծած ծերունիներուն, ոսկրացած կիներուն եւ լլկուած աղջիկնե­րուն համար նիւ­թա­կան հանգանակութիւններ կը կատարէին, Վիլհելմ Բ. իր անձնական միջոցնե­րէն հնչիւն 3,000 գերմանական մարք կը նուիրէր` իր մեղսաթաթախ խղճին վրայ քա­ւութեան փոքրիկ սպեղանի մը քսելու համար։

Եւրոպայի Մեծ Տէրութիւնները, ինչպէս նաեւ Կայսերական Գերմանիան, իր բո­լոր մանրամասնութիւններով տեղեկացած էին արեւմտահայութեան դէմ իրագոր­ծուած ոճիրին մասին։ Նոյնիսկ պատերազմէն ետք յաղթող Դաշնակից Տէրութիւն­նե­րը զլացան զինաթափել թրքական բանակը, թոյլ տալով, որ երբեմնի Երիտթուր­քերու շար­քերէն մէջտեղ գայ անոնց աւանդին տէր կանգնող Աթաթիւրք անունով ուրիշ ոճ­րագործ մը։ Միացեալ Հայաստանի Ուիլսընեան քարտէսը մնաց լոկ թուղթին վրայ, հուսկ` Լոզանի դաշնագրով քաղաքական բեմահարթակէն ի սպառ ան­հետա­նա­լու հա­մար։ Արեւմտեան պետութիւնները ի գին ամէն բանի ուզեցին պահ­պանել Թուր­քիոյ կարգավիճակը, այսինքն՝ անոր status quo-ն, անոր ամբողջականու­թիւնը, որուն համար իր պապենական հողերուն վրայ զոհեցին դարաւոր մշակոյթի տէր եւ իր ար­դար իրաւունքներուն ձգտող ազատատենչ հայ ժողովուրդը: Հետեւելով հայ ժողո­վուր­դը բնաջնջելու իրենց գաղտնի ծրագրին, Երիտթուրքեր, գործօն աջակ­ցութեամբը ըն­չա­քաղց քիւրտերու եւ վայրենաբարոյ շարք մը այլ ցեղերու, նախ փճա­ցուցին հայ մտա­ւորական­ներու սքանչելի փաղանգը, հոգեւոր-մշակութային հաստա­տութիւն­ներն ու անոնց քաղաքա­կան-կուսակցական բոլոր առաջնորդները, որոնց կարգին հա­­յութեան բիւրաւոր զոհերուն մէջ անդրանիկ նահատակ­ներ դարձան Սուլթան Պայազիտ հրապարակին վրայ Հնչակեան Քսան Կախաղան­ները։

Եկեղեցւոյ մէջ կայ նշանաւոր խօսք մը, որ Բ. դարու կիսուն ապրած Կարթա­գէնի եպիսկոպոս Տերտուղիանոսի կը վերագրուի՝ «Semen est sangius christiano­rum», այսինքն` «Քրիստոնեաներուն արիւնը եկեղեցւոյ սերմն է»: Տերտուղիանոս իր այս արտայայտութիւնը ըրած է հիւսիսային Ափրիկէի Կարթագէն քաղաքին մէջ, հեթա­նոս իշխանութիւններուն կողմէ քրիստոնեաներուն դէմ ծաւալած հալածանքներուն եւ ա­նոնց հետեւանքով յառաջացած բիւրաւորներու նահատակութեան պատճառով:

Ե. դարուն մեր թարգմանիչ վարդապետները Տերտուղիանոսի ջատագովական երկերը հայերէնի վերածելու առթիւ վերոնշեալ արտայայտութեան տուած են աւելի խորունկ եւ համապարփակ իմաստ մը, զայն թարգմանելով` «Արիւն մարտիրոսաց` հիմն եկեղեցւոյ»: Այսինքն` «Մարտիրոսներուն թափած արիւնը եկեղեցիին հիմքն է»:

Սոյն արտայայտութիւնը որքա՜ն սուրբ եւ նուիրական է նաեւ հանդէպ մեր նա­հատակ­ հերոսներուն: Ճշմարտացի է անոնց համար որոնք չուրացան, չվախցան մա­հէն եւ տուին իրենց ծաղկաւէտ կեանքը յանուն իրենց համոզումին, վեհ գաղափա­րին, ազգին եւ հայրենիքին ազատագրութեան: Հոգեւոր-կրօնական համոզում­ներու սահ­մա­նէն անդին, անոնց թափած արիւնը դարձաւ ազգին ու հայրենիքին գո­յութեան, ա­նոնց ազատութեան, խաղաղ եւ ստեղծագործ կեանքին մեծագոյն երաշ­խիքը։ Արդա­րեւ, Քսաններուն նահատակութիւնը դարձաւ Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակ­եան Կուսակցութեան լինելութեան եւ ազգային առաքելութեան կրանիթեայ հիմքը: Այս կուռ համո­զումին վրայ կը կերտէ ան իր ապագան, որ անսակարկ ու ամբող­ջանուէր ծառայութիւնն է ազգին եւ հայրենիքին։

Այսօր, հարիւր տարի ետք, Կ. Պոլսոյ Սուլթան Պայազիտ հրապարակին վրայ բարձրացած կախաղանէն մինչեւ աշխարհի բոլոր ծագերը մեր ականջներուն մէջ նոյն թարմութեամբ կ’արձագանգէ Տոքթ. Պէննէի մարգարէաշունչ ձայնը` «Մեզ` քսաններս կը կախէք, բայց քսան հազարներ պիտի հետեւին մեզի»:  

Ո՞վ ըսաւ թէ նահատակները կը մեռնին. ո՜չ, անոնք կ’ապրին ողջերու էութեան մէջ ու կը հետեւին անոնց քայլերուն:

Հանգչեցէ´ք, հանգչեցէ´ք խաղաղ, ո՜վ պաշտելի նահատակներ։ Թող մեր եւ գա­լիք բոլոր հայ սերունդներուն հոգիի լուսակերտ մեհեանը ըլլայ ձեզի համար անմա­հութեան պանթէոն: Եւ թող նոյնինքն Հայրենիքը, իբրեւ ծերունազարդ քուրմ, թէկուզ ձեր անյայտ գերեզմաններուն եւ նուիրական աճիւններուն վրայ համակ երկիւղածու­թեամբ պատգամէ` Անմահութի՜ւն:

You May Also Like
Read More

Անարդար Վճիռը

Մեթր Պարգև Դաւիթեան, Թորոնթօ, 20 Հոկտեմբեր 2015 Եւրոպայի ամենէն հռչակաւոր և կարող փաստաբաններէն մէկը նկատուող Ճէֆրի Ռոպըրթսընի ձայնին…
Read More