Շնորհաւոր հայ մամուլի օր

Հայ մամուլի օրուայ՝ հոկտեմբերի առթիւ

Տոքթ. Սարգիս Ատամ, Գերմանիա, 16 Հոկտեմբեր 2022

14 Հոկտեմբեր 1794-ին Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին մէջ լոյս տեսաւ հայկական առաջին պարբերականը՝ «ԱԶԴԱՐԱՐ»ը, որով կը սկսի հայ տպագիր մամուլի պատմութիւնը: «Ազդարար»ի հիմնադիրն ու գլխաւոր խմբագիրն էր Յարութիւն քահանայ Շմաւոնեան Շիրազցին: Պարբերաթերթը լոյս տեսած է ամիսը մէկ անգամ, մինչեւ Մարտ 1796, ընդամէնը 18 թիւ:

Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան 22 Ապրիլ 2004-ի որոշումով, 16 Հոկտեմբերը հաստատուեցաւ իբր «Հայ Մամուլի Օր»: Այդ թուականէն սկսեալ այդ օրը կը նշուի որպէս Հայ Մամուլի Օր ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին, այլեւ ամբողջ հայաշխարհին մէջ:

Հայ մամուլը մինչեւ 20-դարու վերջաւորութիւնը ապրած է աննախադէպ զարգացում: 19-րդ դարու առաջին կէսին հրատարակուած էր աւելի քան 30 անուն, իսկ երկրորդ կէսին՝ արդէն 246 թերթ ու հանդէս: 20-րդ դարու սկզբին այս թիւը հասաւ շուրջ 600-ի: 1794-էն սկսեալ, վերջին 227 տարիներու ընթացքին հրատարակուած է աւելի քան 4000 հայկական թերթ ու հանդէս[1], որոնք իսկապէս անգնահատելի նպաստ բերած են հայութեան հասարակական, քաղաքական, մշակութային եւ կեանքի այլ մարզերու զարգացման մէջ:

Հայ մամուլի հիմնական կեդրոնները եղած են Իսթանպուլ, Թիֆլիս եւ Պէյրութ քաղաքները: Իսթանպուլի մէջ լոյս տեսած են «Մասիս», «Մեղու», «Արեւելք», Թիֆլիսի մէջ՝ «Մշակ», «Մուրճ», «Փորձ», «Արձագանք», Պէյրութի մէջ՝ «Ազդակ», «Արարատ», «Զարթօնք», «Այգ» օրաթերթերը, այլ բազմաթիւ օրաթերթեր, ամսաթերթեր ու պարբերականներ: Փարիզի մէջ 19-րդ դարի երկրորդ կէսին հրատարակուած են «Արեւելք», «Արեւմուտք» եւ ուրիշ հայկական թերթեր, իսկ 1925-էն 2009՝ «Յառաջ» օրաթերթը: Հայ մամուլի բազմաթիւ անուններու օրրանը եղած են նաեւ Մոսկուան, Զմիւռնիան, Պաքուն, Թեհրանը, Պոսթոնը, Ֆրեզնոն, Աթէնքը, Հալէպը եւ այլ քաղաքներ:

19-րդ դարու վերջին տասնամեակներուն եւ 20-րդ դարու առաջին տարիներուն հրապարակ իջաւ նաեւ կուսակցական հայ մամուլը՝ Արմենականներու «Արմենիա»ն, Սոցիալ-Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան գլխաւոր պարբերական «Հնչակ»ը, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»ը, մարքսիստական գաղափարախօսութիւնը ներկայացնող սոցիալ-դեմոկրատ «Պրօլետարիատ»ը, «Կայծ»ը, «Նոր Խօսք»ը, կուսակցական այլ թերթեր ու պարբերաթերթեր: Կուսակցական հայ մամուլը կը հրապարակէր հայ ժողովրդի ազգային ու ընկերային խնդիրներուն վերաբերող յօդուածներ, Հայկական Հարցին ուղղութեամբ պայքարի նիւթեր: Իւրաքանչիւրը նաեւ կը քարոզէր իր կուսակցութեան գաղափարախօսութիւնը.

Հայկական առաջին ամսաթերթ «Ազդարար»ին յաջորդեցին Վենետիկեան Մխիթարեան հայրերէն Ղուկաս վրդ. Ինճիճեանի խմբագրած «Տարեգրութիւն»ը (1800-1802), «Եղանակ Բիւզանդեան» (1803-1820), «Դիտակ Բիւզանդեան» (1812-1816) պարբերաթերթերը:

Մխիթարեան միաբանութեան «Բազմավէպ» (սկսած է հրատարակուիլ 1843-ին) եւ «Հանդէս Ամսօրեայ» (սկսած է հրատարակուիլ 1887-ին) պարբերաթերթերը ամենաուշագրաւ հայագիտական պարբերականներն եղած են երկար ժամանակ: Անոնք հայ մշակութային կեանքի մէջ իւրայատուկ դերակատարութիւն ունեցան: Շուրջ 180-ամեայ «Բազմավէպ»ը հայ իրականութեան մէջ շարունակուող ամենահին հայերէն պարբերականն է այսօր:

Համաշխարհային առաջին պատերազմէն վերջ ստեղծուած քաղաքական լարուած դրութիւնը, միջազգային տնտեսական անկումը, սրուած ընկերային հարցերը, կարգ մը երկիրներու մէջ մամուլի ազատութեան կաշկանդումները, հայ ժողովրդի լայն խաւերու մէջ հայոց լեզուի նկատմամբ անտարբերութիւնն ու հայերէնով ընթերցանութեան պակասը եւ ուրիշ բացասական իրողութիւններ հայ մամուլի զարգացման առջեւ լուրջ խոչընդոտներ ստեղծեցին: Հայ տպագիր մամուլը ժամանակի ընթացքին նահանջեց եւ ապրեցաւ ճգնաժամային շրջաններ. բազմաթիւ հայ պարբերականներ պարտաւորուեցան կա՛մ իրենց հրատարակութեան քանակը նուազեցնել, կա՛մ իրենց հրատարակութեան վերջ տալ: Վերջին տասնամեակներուն Համացանցի գրեթէ ամբողջական տիրապետութիւնը նպաստեց էլեկտրոնային պարբերականներու գոյառման, ինչը նոյնպէս իր ժխտական ազդեցութիւնն ունեցաւ տպագիր մամուլի զարգացման եւ նոյնիսկ գոյութեան վրայ: Շատ թերթեր ստիպուեցան իրենց տպագիր տարբերակներու կեանքին վերջ տալ, ուրիշներ զգալիօրէն նուազեցուցին իրենց տպաքանակը:

Այսօր, ամէն օր զանազան պատճառներով կը պակսին հայ տպագիր մամուլի ընթերցողները: Հայ իրականութեան, ի մասնաւորի սփիւռքահայ կեանքին մէջ հայ թերթ կամ հանդէս ապրեցնելը մեծ հրաշքի համազօր է գրեթէ:

Ներկայիս, հակառակ բոլոր ժխտական ու սահմանափակ պայմաններուն, կան հայ թերթեր, որոնք Մեսրոպեան ջահը վառ պահելով կը շարունակեն իրենց սրբազան առաքելութիւնը: Օրինակ, պոլսահայ մամուլը այժմ ունի երկու օրաթերթ՝ «Մարմարա» եւ «Ժամանակ», երկու շաբաթաթերթ՝ «Ակօս» եւ «Լոյս», երկու ամսաթերթ՝ «Սուրբ Փրկիչ» եւ «Փարոս», նաեւ «Լոյս ԹիՎի» (Luys TV) հայերէն հեռուստակայանը: Այս լրատուամիջոցները պոլսահայ աշխարհէն ներս կը բերեն հայ գիրն ու գրականութիւնը, նաեւ լուրեր կը հաղորդեն հայութեան եւ աշխարհի կեանքէն:

Պէտք չէ մոռնանք, որ հայ մամուլը շատ կարեւոր դեր կատարած է հայ մշակոյթի, հասարակական, քաղաքական մտքի զարգացման ու արեւմտեան քաղաքակրթութեան արժէքները հայ կեանք ներդնելուն ու զանոնք տարածելուն մէջ:

Հայ տունին ամենամտերիմ ու անկեղծ ընկերը հայ թերթն է, որ կը կարօտի հայուն գուրգուրանքին:

Սրտանց կը շնորհաւորեմ հայ խմբագիրներն ու լրագրողները, հայ մամուլի աշխատակիցներն ու անոնց նեցուկ կանգնող հայորդիները, անոնց մաղթելով խօսքի ու մտքի կատարեալ, բայց պատասխանատու ազատութիւն, իրենց մասնագիտական ասպարէզին մէջ ստեղծագործական յաւելեալ եռանդ, նոր մտայղացումներ ու նոր յաջողութիւններ:

Շնորհաւո՜ր ըլլայ Հայ Մամուլի աշխատակիցներուն մասնագիտական տօնը: Բարի, յաջող եւ երկարատեւ ծառայութիւն բոլորին:

[1] Ըստ հայ պարբերական մամուլի պատմաբան Գէորգ Եազըճեանի, 1794-էն առ այսօր լոյս տեսած հայկական պարբերականներու թիւը կը գերազանցէ 6000 անունը:

Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You May Also Like
Read More

Ներկայանալ բաց ճակատով

Դոկտ. Մինաս Գոճայեանի «Մորմոքող Անցեալի Արահետներով. Ուխտագնացութիւն Դէպի Պատմական  Հայաստան» Գիրքին Գինեձօնը, Պէյրութ Keghart.com կայքի հայերէն բաժնի խմբագիր Դոկդ. Մինաս…
Read More