Արեւմտահայ գրագէտներ, նորատիպ օրացոյցի մը 12 էջերը

Նորայր Տատուրեան, Լոս Անճելըս, 27 դեկտեմբեր 2023

Գրասեղանիս վրայ կայ նոր լոյս տեսած գեղատիպ օրացոյց մը՝ «Արեւմտահայ Գրագէտներ. 2024-ի օրացոյց՝ դիմանկարներով եւ գրելու մասին խոհերով»: Այսպէս է խորագրուած ան: Առաջին հայեացքով անոր 12 փայլուն էջերը զիս փոխադրեցին Պոլիս, երեք-չորս տասնամեակ ետ, երբ քաղաքս ալ ունէր հայկական նիւթերով օրացոյցեր հրատարակելու գեղեցիկ աւանդութիւնը: Այժմ պոլսահայերը կը բաւարարուին սեղանի օրացոյցով մը: Այդ փոքրադիր օրացոյցին շնորհիւ է որ համաքաղաքացիներս գիտեն, թէ ե՛րբ են ազգային եւ կրօնական տօները: Իսկ հիմա, ահա Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ լոյս կը տեսնէ մէկ այլ օգտաշատ օրացոյց՝ պատի պատկերազարդ օրացոյց, որ ունի խիստ հայկական շունչ եւ կարծես թէ եկած է կարեւոր բաց մը գոցելու: Երբ կը պատրաստուիմ զայն քիչ վերջ դասարանիս պատին վրայ կախելու, փափաքեցայ ներկայացնել անոր ներածութիւնն ու բարեմասնութիւնները:

Օրացոյցը կը ներկայացնէ 12 հայ գրագիտուհի: Պատրաստուած է երեք տաղանդաշատ հայուհիներու կողմէ: Առաջինը պոլսահայ գրականագէտ, թարգմանիչ եւ խմբագիր Մարալ Ագթոքմաքեանն է: Երկրորդը ամերիկահայ հետազօտող եւ թարգմանիչ Թամար Մարի Պօյաճեանն է, որ կը մասնագիտանայ միջնադարեան գրականութեան մէջ. ան ստորագրած է նաեւ ինքնատիպ բանաստեղծութիւններ: Երրորդը դարձեալ ամերիկահայ, «Արփի» հրատարակչատան հիմնադիր, գեղանկարիչ Արփի Գրիգորեանն է: Ան գծագրած է ներկայացուող օրացոյցին ոճաւորուած դիմանկարները:

Օրացոյցի կողքին վրայ խմբագիրները բացատրած են, թէ ինչո՛ւ պատրաստած են այս օրացոյցը. ան «նուիրուած է հայ գրողներուն, որոնք կին էին եւ ճիշդ այս պատճառաւ՝ գրական ասպարէզին մէջ կա՛մ միայն պահ մը երեւան եկան, կա՛մ ալ հազիւ իրենց անունը ձգելէն անմիջապէս վերջ անհետացան մեր յիշողութենէն… 2024-ին իւրաքանչիւր ամիսը գրողով մը կը ներկայացնենք հայկական եւ համայն աշխարհին, մաղթելով ստեղծել հոգատար ուշադրութիւն եւ արդէն յապաղած հետաքրքրութիւն մը մեր ինքնութեան ու յիշողութեան մէջ»:

Եւ ահա օրացոյցին 12 էջերը.

Յունուար

Սահակդուխտ (7-8-րդ դար)

Երաժիշտ-բանաստեղծ Սահակդուխտ կը ներկայանայ գեղեցիկ դիմանկարով մը: Ան հագած է մանուշակագոյն տարազ եւ պսակուած է մշտադալար դափնիով: Գառնիի ձորին մէջ կուսական կեանք վարած այս միանձնուհին հմտացած էր երաժշտութեան եւ բանաստեղծութեան մէջ, ունէր աշակերտներ, կ’ուսուցանէր վարագոյրի ետեւ նստած: Հոգեւոր երգեր, կցուրդներ եւ «քաղցրաեղանակ» մեղեդիներ յօրինած Սահակդուխտ օրացոյցին մէջ կը ներկայանայ իրմէ մեզի ծանօթ միակ ստեղծագործութեամբ՝ Աստուածամօր ձօնուած երգի առաջին քառեակով.

Սրբուհի Մարիամ, անապական տաճար
Եւ կենսատու էութեան ծնող եւ մայր.
Օրհնեալ ես դու կանանց մէջ,
Բերկրեալ Տիրամայր եւ կոյս:

Փետրուար

Սրբուհի Տիւսաբ (1840, Պոլիս – 1901, Պոլիս)

Գրող, բանաստեղծուհի, հրապարակախօս, մանկավարժ, հասարակական գործիչ, հայ առաջին վիպասանուհի Սրբուհի Տիւսաբ (ծնեալ՝ Վահանեան) հեղինակն է երեք վիպակներու՝ «Մայտա», «Սիրանոյշ» եւ «Արաքսիա կամ վարժուհին»: Հայոց լեզուի նոր ճիւղի՝ աշխարհաբարի պաշտպանութեամբ հանդէս եկած Տիւսաբ լոյս ընծայած է կանանց հարցերու նուիրուած շարք մը յօդուածներ, ինչպէս՝ «Կանանց դաստիարակութիւնը», «Քանի մը խօսք կանանց անգործութեան մասին», «Կանանց աշխատութեան սկիզբը»: Տիւսաբ բողոքած է կանանց անազատ վիճակին դէմ, պահանջած է ուսումի եւ աշխատանքի իրաւունք։ Այս գաղափարախօսութեան ցայտուն արտայայտութիւնն է «Մայտա» վէպը: Գրագիտուհին օրացոյցի իր էջին մէջ կը ներկայանայ այդ վէպէն առնուած մէջբերումով մը.

Դո՛ւն, Մայտա՛, կը գանգատիս ընկերութեան անիրաւութենէն. բայց ի՞նչ փոյթ քեզ, երբ սիրտ մունիս սիրելու համար, միտք՝ խորհելու, կամք՝ գործելու ազատ ես, գործէ՛, եւ ով որ ազատ է եւ կը գործէ, կարեկցութեան տեղի չի տար։ Դո՛ւն տէր ես գործոցդ եւ բախտիդ. անձնուիրութիւն մես արդ եւ ոչ թէ շուք, ձայն մես եւ ոչ արձագանգ արշալոյսն ես որ օրն կաւետէ: Ո՛չ, ափսոսալի չես:

Մարտ

Զապէլ Ասատուր, (1863, Պոլիս – 1934, Պոլիս)

Զապէլ Ասատուր, գրական անունով՝ Սիպիլ, բոլորիս յայտնի է իր գրագէտ ամուսնոյն՝ Հրանդ Ասատուրի աշխատակցութեամբ հրատարակած հայերէնի քերականութեան եւ ընթերցանութեան դասագիրքերու «Թանգարան» շարքով: (Այս յօդուածի հեղինակն ալ Պոլսոյ Մխիթարեան վարժարանին մէջ հայկական գրականութեան ծանօթացած է «Թանգարան»ներ կարդալով): Պոլսոյ հայ դպրոցներու, մասնաւորաբար Էսայեան վարժարանի հայոց լեզուի թանկագին ուսուցչուհի Զապէլ Ասատուր (18 տարի) օրացոյցին մէջ հանդէս կու գայ «Հայ լեզուին» քերթուածով.

Դո՛ւն առաջին վանկ շրթունքիս, առաջին վանկ իմ հոգւոյս,
Նախկի՛ն հնչիւն իմ մանկական լեզուիս հեզ,
Որով լացի ու երգեցի միշտ յուզումներս, իղձս ու յոյսս,
Իմ մայրենի քաղցրի՛կ լեզուս, ողջո՜յն քեզ:

Ապրիլ

Զապէլ Եսայեան (1878, Պոլիս – 1943՞, Սիպերիա)

Ազգային-հասարակական գործիչ, ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ «հայոց մեծագոյն գրագիտուհի» Զապէլ Եսայեան իր ամբողջ կեանքին մէջ, մինչեւ Պաքուի բանտին մէջ գրած նամակները, եղաւ տոկուն եւ ցոյց տուաւ խիզախ կեցուածք: Ան օրացոյցին մէջ կը ներկայանայ բոցաշունչ խօսքերով.

«Ես պիտի հետապնդեմ իմ երազս ամէն ճանապարհներու վրայ եւ հոգիս պիտի ստանայ իր ազատութիւնը։ Կուզեմ իմ յոյսս եւ հաւատքս ներշնչել ամենուն, առատաձեռն սերմանել ամենուրեք, կուզեմ ըսել ոչ թէ աքսորի ընկերներ, այլ դառնանք պայքարի ընկերներ ու միասին փնտռենք ներշնչման մաքուր եւ հարազատ աղբիւրները»:

Մայիս

Հերանոյշ Արշակեան (1887, Պոլիս – 1905, Պոլիս)

Վաղամեռիկ բանաստեղծուհի, որուն թախծութեամբ լի քերթուածները տեղ գտած էին մեր դասագիրքերուն մէջ: Անոր գրական վաստակը ամփոփուած կը յաւերժանայ 1909-ին Պոլսոյ եւ 1956-ին Երեւանի մէջ լոյս տեսած ժողովածուներու դալկահար էջերուն մէջ: Երիտասարդուհի Արշակեանը օրացոյցին մէջ յիշուած է յուզիչ քերթուածով մը.

Չեմ կրնար գանգատիլ
Ո՜հ, հառաչ մը մինակ
Դուրս հանել ծաղկատի
Չոր կուրծքէս աւերակ:

Օր մ’ալ կը կորսուիմ,
Անանո՜ւն, անքերթուած:

Յունիս

Մալվինէ Վալիտէեան (առանց տեղի եւ թուականի)

Մալվինէ Վալիտէեանի կենսագրական տուեալները կը բացակային: Ան ընթերցողին ծանօթ է քնարական բանաստեղծութիւններու իր ժողովածուով՝ «Հոգիիս երգերը» (1935, Պոլիս): Օրացոյցին մէջ բանաստեղծուհին կը ներկայանայ հետեւեալ խօսքով.

Եթէ երբեք չես լացած,
Եթէ երգդ արցունքներով,
Գալարումով չես շինած,
Բանաստե՛ղծ, լռէ՛:

Յուլիս

Նեւրիկ Սեպուհեան (առանց տեղի եւ թուականի)

«Ամուսնական յարկին երջանկութիւնը» գործի հեղինակ Նեւրիկ Սեպուհեան օրացոյցին մէջ հանդէս կու գայ զօրաւոր կնոջ իր պատկերացումով. «Խորհող կինը, այո՛, միմիայն զայն կը պաշտեմ ես, իմաստուն, Անահիտեան իր դիցական գեղին մէջ, վասնզի, իրաւա՛մբ, տարբեր գեղեցիկն է ան իր նմաններէն, եւ անոր ուժեղ ձայնը պիտի երթայ հնչել մինչեւ ապագան» (1937):

Օգոստոս

Ատրինէ Տատրեան (1913/1915, Չորում – 2002, Նիս)

Սիպիլի աշակերտուհի, Վիեննայի եւ Պերլինի համալսարաններու ուսանողուհի, Գատըգիւղի Արամեան-Ունճեան վարժարանի ուսուցչուհի Ատրինէ Տատրեան «Պարտէզ» մանկա-պատանեկան հանդէսի հրատարակիչներէն էր: Ան հեղինակ է բազմաթիւ պատմուածքներու, քերթուածներու, հէքեաթներու, վէպերու, ինչպէս նաեւ մանկական թատերախաղերու եւ դասագիրքերու: Ատրինէ Տատրեան օրացոյցին մէջ կարծես թէ կը խօսի իր նկարագրին մասին. «Կը կարդամ, կը գրեմ… Կը սիրեմ առանձնութիւնը» («Մայթերուն վրայ», 1955):

Սեպտեմբեր

Իրմա Աճէմեան (1936, Պոլիս – 1990, Փարիզ)

Էսայեան վարժարանի, ապա Պոլսոյ համալսարանի մանկավարժական եւ հոգեբանական ճիւղերու շրջանաւարտ, օրուան թերթերուն, յատկապէս «Մարմարա» օրաթերթի աշխատակից, ուսուցչուհի, Գատըգիւղի Արամեան-Ունճեան վարժարանի տնօրէնուհի Իրմա Աճէմեան օրացոյցին մէջ յիշուած է 1971-ին գրի առած «Տալ միայն» բանաստեղծութեամբ.

Տալ, տալ միայն, գրել, պատռել էջերը

Լեռան ծոցէն ամպին իշխել, չընկրկիլ,
Լեցուիլ սիրով, նուիրումով սրբանալ.
Տալ, տալ երկար, գրել, պատռել էջերը:

Հոկտեմբեր

Վեհանոյշ Թէքեան (1948, Պէյրութ)

Լիբանանահայ, այժմ ամերիկաբնակ Վեհանոյշ Թէքեան բանաստեղծ է եւ արձակագիր։ Ան թղթակիցն էր «Գարուն», «Սովետական գրականութիւն» եւ սփիւռքի շարք մը պարբերականներու, աշխատակցած է Պէյրութի «Սփիւռք» շաբաթաթերթին եւ «Բագին» գրական հանդէսին: Հայկական վարժարաններու մէջ դասաւանդած է լեզու եւ գրականութիւն: Օրացոյցին մէջ ան ունի լակոնիկ ոճով արտայայտուած, ինքնատիպ եւ խոր միտք մը. «Շնորհակալ եմ որ զգուշացուցիր թէ Հայրենիքը սփիւռքահայ գրողի մը հոգիին լոյսով եւ մութով օծուն էջերուն հրուանդանն է»:

Նոյեմբեր

Մարուշ Երամեան (1955, Հալէպ)

«Ուրուագիծ սփիւռքահայ բանաստեղծութեան 1965-1995» գրական-ուսումնասիրական աշխատութեան, ինչպէս նաեւ քերթողական վեց գրքոյկներու եւ պատմուածքներու երկու հատորներու հեղինակ, «Բանաստեղծութիւն» պարբերագիրքի, «Մաշտոց» մատենաշարի խմբագիր Մարուշի բանաստեղծութիւնները նորաբոյր են եւ արդիական: Վահէ Օշական, ակնարկելով Մարուշի գրականութեան, ըսած է. «Թարմ հով մը կը փչէ Սուրիոյ աւազներուն վրայէն…»: Մարուշ Երամեան օրացոյցին մէջ կը ներկայանայ որպէս արդիական բանաստեղծուհի.

… Բառը լռեց.
Ինչ որ եղած է
կը շարունակէ շքեղութեան մը մէջ անտես
անգուշակելի
եւ կ’ըլլանք – ի վերջոյ – մէկ միասին
բառին հետ
որուն էինք սկիզբէն:

Դեկտեմբեր

Թամար Մարի Պօյաճեան (Մաունթըն Վիու, ԱՄՆ, 1981)

Օրացոյցի վերջին էջին վրայ ներկայացուած է օրացոյցի խմբագիրներէն Թամար Մարի Պօյաճեանը: Ամերիկահայ այս արձակագիրի ու բանաստեղծուհիի հետաքրքրութեան նիւթերն են հայկական ապագայապաշտութիւնը եւ արեւմտահայերէնի տեղը անոր մէջ, վտանգուած լեզուները, թարգմանական հարցեր, ինչպէս նաեւ հայկական միջնադարեան գրականութիւնը: Դեկտեմբերի էջը ան պսակած է կանանց նուիրուած ինքնատիպ միտքով մը. «Եւ այսօր պիտի այս կիներուն մասին կարդայ: Որ գիրքերուն մէջ չեն գրուած: … Եւ պիտի գրէ միշտ խորհելով որ ո՞վ է գրողը: Եւ պիտի գրէ խորհելով որ ինչո՞ւ կը գրէ»:

«Արեւմտահայ գրագէտներ» օրացոյցը իր իւրայատուկ միտքով, գեղագիտական ճաշակով, ինչպէս նաեւ 12 էջերը զարդարող դիմանկարներով թանկագին նուէր մըն է հայ իգական սեռին եւ հայկական գրականութեան: Կասկած չունինք, թէ ան 2024-ին պիտի զարդարէ հայկական բազմաթիւ տուներու, հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ դասարաններու պատերը:

* * * * *

Անկասկած շնորհակալ գործ կատարած են հեղինակները, որոնք արժանի են մեր երախտագիտութեան։ Ցանկալի պիտի ըլլար ներկայացուող օրացոյցին մէջ ընդգրկուած տեսնել սփիւռքի հայ կանանց հասարակական կեանքին վրայ դրական մեծ ազդեցութիւն ձգած խմբագիր եւ գրագիտուհի ՍԻՐԱՆ ՍԵԶԱն (1903, Պոլիս – 1973, Պէյրութ)։ Կակնկալենք որ յաջորդ նմանօրինակ օրացոյցին մէջ Սեզա ԱՆՊԱՅՄԱՆ ներկայացուի: Խմբ.

 

 

Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You May Also Like