Աշխարհին հայերեն նայող տիտանը

Նառա Դանիելյան, Երևան, 30 Նոյեմբեր 2023

«Ես հայերեն չեմ գրում, բայց աշխարհին նայում եմ հայերեն» արտահայտությունը վերագրվում է աշխարհահռչակ Վիլյամ Սարոյանին: Նրա ծննդյան 115-ամյակին առիթով Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտն ու Սան Ֆրանցիսկոյի «Վիլյամ Սարոյան» հիմնադրամը նոյեմբերի 17-ին մեկնարկել են  «Վիլյամ Սարոյանը և արվեստը» երկօրյա միջազգային գիտաժողով նշանավորելով գրողի հոբելյանական տարին: Սարոյանագետներ, միջազգային ճանաչում ունեցող գիտնականներ, երիտասարդ հետազոտողներ՝ ՀՀ-ից, ԱՄՆ-ից, Մեծ Բրիտանիայից, Իսլանդիայից, Սերբիայից ու Ռուսաստանից միավորել են իրենց գիտական ներուժը՝ արժանին մատուցելու Սարոյանի բացառիկ տաղանդին, ինչպեսև նորովի արժևորելու Սարոյան երևույթին:

Վիլյամ Սարոյանը ծնվել է 1908 թվականի օգոստոսի 31-ին, Ֆրեզնոյում՝ Բաղեշից (Բիթլիս) գաղթած հայ ընտանիքում: 1911 թվականին, հոր մահից հետո, Վիլյամ Սարոյանը՝ եղբոր և երկու քույրերի հետ տեղափոխվել է որբանոց: Աշխատել է լրագրավաճառ, փոստատար, սևագործ բանվոր, ապրել վարձով տրվող սենյակներում: Առաջին անգամ իր ստեղծագործությունը տպագրել է 1933 թվականին Բոստոնի «Հայրենիք» թերթում՝ Սիրակ Գորյան անգլերեն ստորագրությամբ: Գրողի ձևավորման մեջ մեծ դեր է խաղացել ինքնակրթությունը: Գրական կյանքի առաջին տասնամյակում Սարոյանը գրել է մի քանի հարյուր պատմվածք, որոնց մեծ մասն ամփոփվել է տասից ավելի ժողովածուներում: Նրա գրական շատ կերպարներ ներկայացնում են հայկական միջավայրը՝ ազգային ավանդույթներով ու բարքերով: Իրականության և երազանքի հակադրության, անհատի ներքին ազատության և հոգևոր գեղեցկության, սիրո և բարու հաստատման ուրվագծերն են նրա թատերական արվեստում և պիեսներում՝ «Իմ սիրտը լեռներում է», «Կյանքիդ ժամանակը», «Քարանձավի մարդիկ», «Խաղողի այգին»: Լավագույն գրական սկզբնաղբյուրի համար Սարոյանն արժանացել է «Օսկար», իսկ լավագույն դրամայի համար՝ «Պուլիցեր» մրցանակների:

Վիլյամ Սարոյանը մահացել է 1981 թվականի մայիսի 16-ին՝ Ֆրեզնոյում: Ըստ իր կտակի՝ աճյունի մի մասը թաղված է իր ծննդավայրում, մյուսը՝ Երևանում՝ Կոմիտասի անվան զբոսայգու հայոց մեծերի պանթեոնում:

Միջոցառման բացման խոսքում ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի տեղակալ Դանիել Դանիելյանն ասաց. «Վիլյամ Սարոյանի արվեստի, թատրոնի, նկարչության, երաժշտության գործերում կա ներշնչանք: Պետք է իմանանք՝ ինչ խորություն ունի սարոյանական ստեղծագործությունը և այնպես հանրահռչակենք այն, որ հատկապես երիտասարդությունն իրազեկված լինի և հպարտ, որ նման նշանավոր հայ հեղինակ ունի»:

Ըստ ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի տնօրեն Աննա Ասատրյանի, կազմակերպչական աշխատանքի ընթացքում պարզ է դարձել, որ դեռ ուսումնասիրության կարոտ շերտեր կան արվեստի հետ Սարոյանի առնչություններում: «Ես վստահ եմ, որ մենք երկու կառույցներով՝ Արվեստի ինստիտուտը և «Վիլյամ Սարոյան» հիմնադրամը (որը ստեղծել է անձամբ Վիլյամ Սարոյանը, իսկ այսօր ղեկավարում է Սքոտ Սեդրակյանը), կկարողանանք նորանոր բացահայտումների ճանապարհով անցնել»,– նշում է արվեստագիտության դոկտոր տիկին Ասատրյանը:

Գիտաժողովի 35 զեկուցումներում բազմաբնույթ գիտական անդրադարձներ են մեզ հայտնի և բոլորովին անծանոթ Սարոյանին. «Իմ սիրտը լեռներում է» պիեսի 1961 թվականի բեմադրությունից սկսած մինչև Սարոյանը՝ նկարիչ, Սարոյանը՝ երաժիշտ և անգամ օպերաների հեղինակ թեմաները: Երաժշտությունը միշտ է Սարոյանի տարերքն եղել. 1930-ականներից սկսած նա երգեր էր գրում տարբեր հեղինակների համար:

Հոբելյանական տարում լույս կտեսնի թատերագետ Անուշ Ասլիբեկյանի «Վիլյամ Սարոյանը և հայ բեմը» մենագրությունը, որն ամփոփելու է ազգային թատրոնում սարոյանական բեմադրությունների պատմությունը: «Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտի երաշխավորությամբ այս տարի նախաձեռնում եմ իմ մենագրությունը՝ «Վիլյամ Սարոյանը և հայ բեմը» խորագրով, որտեղ ուսումնասիրության հիմնական առանցքում Վիլյամ Սարոյանի թատերգությունն է իր բեմականության տեսանկյունից և դրա դրսևորումները հայ բեմում: Առաջին անգամ մեր իրականության մեջ, կազմել եմ Վիլյամ Սարոյանի տարեգրություն, սկսած 1961 թվականի Վարդան Աճեմյանի բեմադրությունից մինչև մեր օրերը»,– նշեց հեղինակը:

Սարոյանի արգասավոր գրիչը մեծաքանակ ժառանգություն է ստեղծել, որում առ այսօր շատ են խոհափիլիսոփայական արձակ և դրամատիկական այն ստեղծագործությունները, որոնք հայերեն թարգմանված չեն: Այս համածիրում՝ Սարոյանին նորովի բացահայտելու թեման մնում է այժմեական:

Հավելենք, որ Վիլյամ Սարոյանի արժեքավոր վավերագրերը ի պահ են տրված Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանին ու մատչելի են բոլոր ուսումնասիրողներին:

Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You May Also Like
Read More

Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը եւ քսան կախաղաններու մասին անդրադարձը եւրոպական մամուլի ու դիւանագիտական թղթակցութեանց մէջ. Հեղինակ՝ Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեան

Արամ Սեփեթճեան, Պէյրութ, 17 Մարտ 2020 Սոյն հատորին հեղինակը աստուածաբանութեան եւ փիլիսոփայութեան դոկտորի իր գիտական աստիճանով (1993), հայագիտական…
Read More