«Լատանիվա»ն հայ երգարուեստի փայլուն ներկայացուցիչը չէ, բայց…

Լիւսի Տէօքմէճեան, Երեւան, 21 մարտ 2024

Հայկական մշակոյթը հայ ժողովուրդին ստեղծած նիւթական եւ հոգեւոր արժէքներու ամբողջութիւնն է, որ կը տարածուի ամբողջ աշխարհի վրայ՝ որպէս մեր ազգային ինքնութեան հիմնական ցուցիչ: Մշակոյթը ինքնութիւն է, ստեղծագործական էութիւն է:

Մշակոյթի ճիւղերէն մէկն է երգարուեստը: Հայ երաժշտութիւնը առաջին իսկ ունկնդրութեամբ կը մատնէ հայ երաժշտական անշփոթելի ոճը: Հայաստանի թէ սփիւռքի մէջ ունեցած ենք երաժշտագէտներ եւ երաժշտահաններ, որոնք նպաստած են հայ երաժշտութեան ծաղկումին. Ալեքսանդր Սպենդիարեան, Կոմիտաս վարդապետ, Տիգրան Չուխաճեան, Բարսեղ Կանաչեան, Արամ Խաչատրեան, Առնօ Բաբաջանեան եւ այլ մեծութիւններ: Ունեցած ենք գուսաններ եւ աշուղներ, որոնք իւրայատուկ համ ու հոտ տուած են հայ երգարուեստին: Այս երախտաւորներուն յօրինածները մէկական գոհարներ են մեր մշակութային անդաստանին մէջ ցանուած եւ փառք ու պատիւ կը բերեն մեր բազմադարեայ մշակոյթին:

Կան նաեւ ժողովրդական, էսթրատային, ռապիզ ու փոփ երգերը: Արդարեւ, ունինք տարբեր ազգերու երաժշտութեանց ազդեցութեան տակ յօրինուած եւ տարբեր ճաշակներ գոհացնող երգեր, որոնք երբեմն յարիր չենք համարեր հայկական աւանդական երգարուեստին կամ մշակոյթին:

Հայրենի թէ սփիւռքահայ բազմաթիւ երգիչներ տարբեր հարթակներով հնչեցուցած են հայ երգը: Մասնակցած են տարբեր մրցոյթներու եւ ապահոված թէ՛ Հայաստան պետութեան մասնակցութիւնը եւ թէ՛ հայկական երգի հնչումը զանազան երկիրներու մէջ ու բեմերու վրայ:

Այդ հարթակներէն մէկն է Եւրոտեսիլի մրցոյթը, որուն Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը մասնակցի 2006-էն ի վեր: Ամէնամեայ այս մրցոյթը կը համախմբէ եւրոպական երկիրներ, Հ.Հ.ը ներառեալ: Անցնող 18 տարիներու ընթացքին, Հ.Հ.ը 2012-ին կամովին մերժեց մասնակցիլ նկատի ունենալով անոր կայացումը Ատրպէյճանի մէջ, իսկ 2021-ին յետս կոչեց իր մասնակցութիւնը՝ 2020-ի արցախեան պատերազմի հետեւանքներու լոյսին տակ: Իսկ 2011-ին, 2018-ին եւ 2019-ին Հ.Հ.ի ներկայացուցիչը չկրցաւ հասնիլ եզրափակիչ փուլ:

Թաքուն չէ, որ Եւրոտեսիլի մրցոյթը, շատ այլ միջոցառումներու նման, քաղաքականացուած է: Առաջատարները եւ մանաւանդ յաղթող խումբը շատ յաճախ կ’որոշուին այլ, հիմնականին մէջ քաղաքական հաշուարկներով: Այս մէկը քաջ գիտնալով հանդերձ, Հ. Հ.ի անոր մասնակցութիւնը բացասական երեւոյթ մը չէ, որովհետեւ մենք կը պատկանինք եւրոպական ընտանիքին եւ պէտք է անմասն չմնանք Եւրոպան համախմբող միջոցառումներէ:

Բացի քաղաքականացուած ըլլալէ, չենք կրնար պնդել, որ Եւրոտեսիլը լուրջ եւ որակաւոր երգերու հարթակ է: Այդուհանդերձ, համաշխարհային առումով ան մեծ հռչակ կը վայելէ: Այդտեղ ներկայացուած թէ՛ երգերը, թէ՛ բեմականացումը արուեստ, մեծ տաղանդ, իւրայատուկ ձայնային կարողութիւն կամ բարձրաճաշակ հագուստներ չեն ենթադրեր: Հետեւաբար, կարելի չէ ակնկալել, որ հոն հնչեն հայկական զուլալ կամ խորիմաստ երգեր: Ամենաաչքառու օրինակը կարելի է նշել 2015 թուականին՝ Ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով Genealogy խումբին նախ «Don’t Deny» խորագրուած եւ, յետոյ, կազմակերպիչներուն պահանջին վրայ «Face the Shadow»-ի փոխուած երգը, որ գրաւեց 16-րդ դիրքը 27 մասնակից երկիրներու մէջ: Իսկ 2022 թուականին Հայաստանի ներկայացուցիչ Ռոզա Լիննի ներկայացուցած «Snap» երգը գրաւեց 20-րդ դիրքը 25 մասնակիցներու մէջ, հակառակ անոր որ Ռոզա Լինն մինչ օրս նոյն երգով կը գրաւէ առաջատար դիրքեր երաժշտական սանդղակներու վրայ ու արձանագրած է մեծաթիւ լսումներ:

***

2024 թուականի Մայիսին Շուէտի մէջ տեղի ունենալիք Եւրոտեսիլի մրցոյթին Հ. Հ.ը պիտի ներկայացնէ 2019-ին Ֆրանսայի մէջ հիմնադրուած «Լատանիվա» խումբը, որու անդամներն են Եղէգնաձոր ծնած, այժմ Ֆրանսա ապրող Ժագլին Պաղտասարեանը եւ երաժշտական բազմաթիւ գործիքներ նուագող Լուի Թոմասը: Անոնց երաժշտական ​​ոճը ոգեշնչուած է աշխարհի տարբեր երկիրներու, մասնաւորապէս պալքանեան աւանդական երաժշտութեամբ, մալոյայով եւ հայկական ֆոլքլորով։

Խումբը պիտի ներկայանայ «Jako» երգով. Դիլիջանի մէջ նկարահանուած տեսահոլովակը բաւական գունեղ, ուշադրութիւն գրաւող, ուրախ տրամադրութիւն ստեղծող ու կենսալի է: Երգին ռիթմը հաճելի է. խօսքերը, առաջին ունկնդրութեամբ, որեւէ պատգամ չեն հաղորդեր, բայց երբ ուշադիր լսես, այդ կը ներկայացնէ ազատօրէն ապրիլ ցանկացող աղջկայ մը մաղթանքը: Այս «թեթեւ» կամ գուցէ «թեթեւսոլիկ» թուող երգը արժանացաւ հայ հասարակութեան խիստ քննադատութեան: «Jako» երգին ո՛չ երաժշտութիւնը, ո՛չ ալ ընդհանուր միտքը յարիր է հայկական մշակոյթին, թէեւ եթէ քիչ մը խոր նայինք, Հ. Հ.ի իգական սեռին մէջ կայ յաւելեալ ազատութիւն ունենալու խորունկ տենչ մը:

Այս առիթով եկէք ներկայացնենք «Լատանիվա»-ի կատարած երգերը եւ անոնց դիտումներուն քանակը եութուպեան ալիքով.

«Շաքար» Shakar                           1 տարուան ընթացքին 14,5 միլիոն դիտում
«Քեֆ չի լինի» Kef Chilini               3 տարուան ընթացքին 29,5 միլիոն դիտում
«Զեփիւռի նման» Zepyur              4 տարուան ընթացքին 4,1 միլիոն դիտում
«Սարերի հովին մեռնեմ» Sareri   4 տարուան ընթացքին 1,1 միլիոն դիտում
«Պինկէօլ» Bingyol                         5 տարուան ընթացին 1,6 միլիոն դիտում

Այս պատկերէն կը տեսնենք, որ Ժագլին Պաղտասարեանի կատարողութեամբ «Լատանիվա» խումբը ներկայացուցած է նաեւ հայկական ժողովրդական երգեր, որոնք այնքան գնահատական չեն ստացած որքան իր «մթնոլորտ ստեղծող», անկապ բառերով, յատուկ իմաստ չունեցող երգերը: Ուրեմն, ի՞նչ հասկնանք. մարդոց սիրած ու շատ լսած երգերը «թեթեւ» կամ «թեթեւսոլիկ» երգե՞րն են: Ո՞ւր են «Զեփիւռի նման», «Սարերի հովին մեռնեմ» եւ «Պինկէօլ» երգերը գնահատողները: Ու մինչեւ օրս որեւէ դժգոհութիւն չարտայայտած, այդ երգերուն հետ պարող-ուրախացողները, յանկարծ դժգոհանքի ալիք կը բարձրացնեն…

Եւրոտեսիլի մրցոյթը լուրջ, բարձրորակ, ազգերու մշակոյթը ներկայացնող արուեստի հարթակ չէ: «Jako» երգն ալ համահունչ է Եւրոտեսիլի «անգիր կանոններուն»: Արդարեւ, կարիք կա՞յ այդպիսի մրցոյթի մը համար յօրինուած երգէն դարձեալ պատրուակ ստեղծել քննադատելու, վարկաբեկելու, հայ մշակոյթն ու երգարուեստը լաւապէս ներկայացնողներու եւ գնահատողներու սակարկութեան մէջ մտնելու:

«Լատանիվա»ն հայ երգարուեստի փայլուն ներկայացուցիչը չէ, այո՛… բայց եթէ անոր երգը առիթ պիտի դառնայ, որ Հայաստանի անունը գոնէ մինչեւ Մայիս յաճախ լսուի դրականօրէն, կամ եթէ ինչ-ինչ հաշիւներով անոր շնորհուի յաղթողի տիտղոսը ու այդ փաստին համար յառաջիկայ տարի Հայաստան առաջնորդուի համաեւրոպական մրցոյթը՝ եւրոպացի բազմաթիւ դիտորդներով, այս մէկը առիթ է քաջալերելու «Լատանիվա»ն: Գուցէ իր դերը անոր մէջ է, որ կը համապատասխանէ այդ մրցոյթի պահանջներուն եւ ընդհանուր պատկերին: Եւ գուցէ բացասական ալիք բարձրացնելու փոխարէն, խրախուսենք խումբը յաւելեալ ջանք թափելու՝ դէպի հայկական երգի ակունքներուն դառնալու: