Ժամանակն է ընդունելու արվեստի նոր լուծումները

Անուշ Գասպարյան, «Ծիլ» համայնք, ՀՀ, 26 հունվար 2024

Այս տարին հոբելյանական է. նշում ենք հայ մեծանուն բեմագիր (սցենարիստ), նկարիչ, շարժարուեստի բեմադրիչ (կինոռեժիսոր), հիասքանչ (ֆանտաստիկ) արվեստագետ Սերգեյ Փարաջանովի ծննդյան 100-ամյակը: Թեև կենդանության օրոք դժվարությունները հետապնդել են նրան, ըստ արժանվույն չի գնահատվել, բայց դա երբեք նկարչին հետ չի պահել իր սիրելի աշխատանքից, այն աշխատանքից, որում նա հրաշալի հաջողությունների էր հասնում, և որը կարևոր էր ոչ միայն Փարաջանով անձի գինը հասկանալու համար, այլև հայ արվեստի ներուժը չափելու: Այսօր, բարեբախտաբար, մեծ արվեստագետի անունը ծանոթ է ամեն հայի, նրա մասին խոսում են ոչ միայն Հայաստանում, այլև երկրից դուրս. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ Հռչակավոր մարդկանց և կարևոր իրադարձությունների հոբելյանների 2024-2025 թվականների օրացույցում ընդգրկված է նաև Փարաջանովի 100-ամյակը, և ով, եթե ոչ մենք՝ հայերս, պետք է մեզ վրա վերցնենք այս համաշխարհային տոնը նշելու, աշխարհին Փարաջանովի գույները նորովի ներկայացնելու պարտականությունը:

Անչափ շատ են կազմակերպված միջոցառումները, և դրանք շարունակվում են: Ստեղծվել է հանձնաժողով, որը ամբողջ տարվա ընթացքում Փարաջանովի շունչը թարմ է պահելու ոչ միայն այստեղ՝ Հայաստանի Հանրապետությունում, այլև երկրից դուրս: Մարդիկ հետաքրքրված են, մասնակցում են, ո՞վ չի լսել Փարաջանովի անունը:

Վարպետի հենց ծննդյան հարյուրամյակի օրը՝ հունվարի 9-ին, Երևանի «Կինոյի տան» մեջ տեղի ունեցավ նրա արձանի բացումը, որը շուտով իր տեղն է գտնելու Երևանի այգիներից մեկում: Շուտով արդեն նաև «Փարաջանովի արձանի մոտ» են հավաքվելու: Հեղինակը Արա Ալեքյանն է, նա աշխատում է երկաթով, և սա իր առաջին գործը չէ՝ կապված Փարաջանովի հետ: Հիմա նա կերտել է մեծ քանդակ՝ Փարաջանովը ամբողջ հասակով: Սա էր շատերի երազանքը, որ վերջապես իրականություն դարձավ: Բայց արի ու տես, որ մեր ժողովրդի մի մասը այստեղ էլ է բողոքելու, դժգոհելու առիթ գտել: Մենք այսպիսինն ենք. եթե չկա՝ պահանջում ենք, եթե կա՝ անուն, պիտակ կպցնում: Բամբասում են, թե արձանում Փարաջանովը սատանայի է նման, քանդակագործը նրան խեղկատակի է վերածել, անարգում են մեծ հայի հիշատակը…

Այո՛, Հայաստանը քարի երկիր է, ունենք հրաշալի արձաններ՝ պատրաստված բազալտից, որոնք նույնպես մեծ էներգիա ունեն, կարող են մարդուն հոգեհարազատ դառնալ, բայց ո՞վ է ասել, որ բոլորը պետք է նույն կերպ տեսնեն աշխարհը, նույն կերպ մտածեն, նույն կերպ ստեղծագործեն, ինչո՞ւ ենք ուզում մերժել դրական հակադրումը (կոնտրաստը): Անպայման բացասաբար հակադրվելու կիրքը ինչո՞ւ այդքան ընդգծված է հայերիս մեջ: Հետաքրքիր է, այդ մարդիկ մոտիկից նայե՞լ են արձանին: Ես նայել եմ ու այն զգացողությունները, որոնք ստացա այդ գործից, կասկածում եմ, թե ինձ կփոխանցեր քարե, զգաստ արձանը: Նախ՝ դեմքը… Փարաջանովի դեմքը շատ պարզ ու իրական է, նրա աչքերի մեջ կարելի է նայել ու զգալ այդ մարդու վիթխարի ներուժը (էներգիան): Ինչ վերաբերում է դիրքին, նա իսկը փարաջանովյան է, նրա պես արտիստիկ, միշտ վեր սլացող, անհասանելիին թռչող…

Բամբասողները արձանին համար օգտագործված նյութին էլ են անուն դնում: Նրանք կարծում են, թե Երևանում մետաղյա արձանները տեղ չունեն, թե դրանք գորշ են ու կոպիտ… Այ քեզ բա՜ն, այնքանով գործ ունեն, որ Մոսկվա կինոթատրոնի դիմաց տարիներ շարունակ կանգնած է հայտնի սարդը ու միշտ էլ մեկը կգտնվի, որ կհարցնի, թե ցուլն ո՞ւր կորավ, չէ՞ որ ցուլ էլ կար նույն տեղում: Ի դեպ, այդ ցուլն ու սարդն էլ Արա Ալեքյանի ձեռքի գործն են, ու եթե դրանք սև են, «գորշ», ապա ի՞նչ խնդիր կա չսիրելու գունավոր Փարաջանովին: Արա Ալեքյանի գործերը յուրահատուկ են այնքանով, որ ուղղակի դրվում են գետնին, պատվանդան չկա, կարելի է հանգիստ մոտենալ ու «շփվել» արձանի հետ, չէ՞ որ այն, ինչպես աշխարհում ամեն բան, մարդկանց համար է ստեղծված:

Եթե մենք շարունակենք այսպիսի վերաբերմունք ունենալ մեր արվեստագետների գործերի հանդեպ, դրանից ոչինչ էլ չենք շահի, ավելին՝ կկորցնենք: Արա Ալեքյանի մի շարք գործեր իրենց տեղը գտել են աշխարհով մեկ. օրինակ՝ Չելյաբինսկի քաղաքապետարանն ինքն է կապվել քանդակագործի հետ, ձեռք բերել գործերը, Բրյուսելում կանգնած են Ալեքյանի 4 կոթողային (մոնումենտալ) երկաթե քանդակներ: Ի՞նչն է մեզ խանգարում գնահատել այն, ինչ ունենք, հպարտանալ դրանցով… Իհարկե մեր երկրում կա խոսքի ազատություն, կան համապատասխան հարթակներ, որտեղ յուրաքանչյուրը կարող է արտահայտել իր կարծիքը, բայց այն չպետք է ոտնահարի ստեղծագործելու ազատությունը: Չէ՞ որ մարդն արտահայտվում, արտաքին աշխարհի երևույթներին արձագանքում է ոչ միայն խոսքերով, այլև ստեղծագործելով:

Բարեբախտաբար կա նաև երկրորդ խումբը՝ մարդիկ, ովքեր անկեղծ հետաքրքրված են արձանի ճակատագրով: Նրանք այցելում են «Կինոյի տուն», հավանում և սիրում արձանը, լուսանկարվում «երկաթյա» Փարաջանովի հետ:

Արձանի բացման հանդիսությանը շատերն էին ներկա, հիմնականում՝ արվեստի մարդիկ: Հաճելի էր հետևել, թե մարդիկ ինչքա՜ն հիացած էին նայում արձանին, իրար շնորհավորում: Սակայն ներկա էին նաև ուղղակի հետաքրքրված հայեր, արվեստի սիրահարներ և Փարաջանովի հիշատակը բարձր գնահատողներ: Հենց նրանց համար հայ արվեստագետը կարող է և պետք է շարունակի արարել նույնիսկ մահից ավելի քան երեք տասնամյակ ետք՝ իր անկասելի, հզոր երևակայության թռիչքներով:

Փարաջանովի կենդանության օրոք էլ, ցավոք, քչերն են նրան ընդունել ու սիրել այնքան, որքան հիմա: Նրան ընդունելու և սիրելու նախապայման է հասկանալ նրա արվեստը, հասկանալ նրա ավանդը, հասկանալ, թե ինչ էր նա ուզում ասել իր գործերը դիտողին, նա լինի հայ թե օտար: Ու եթե մենք իսկապես հարգում ենք Փարաջանովի վաստակն ու հիշատակը, չե՞ք կարծում, թե պետք է ավելի լայնամիտ լինենք համարձակ, ազատ, յուրօրինակ արվեստի առաջ:

Ինչ խոսք, արժե վերջապես մեծարել հայի տաղանդը դեռ իր ստեղծագործելու տարիներին, ոչ թե մեկ դար անց… Այդպես գուցե վերջապես կարողանանք առաջ նայել, ոչ թե ափսոսալ անցյալի համար:

#  #  #  #  #

«Ծիլ» համայնքը սփիւռքահայ հովանաւորներու հիմնած «Ամրոց» ծրագիրի մէկ մասն է: Համայնքը կը միաւորէ շնորհաշատ պատանիներ եւ պարմանուհիներ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Արցախի տարբեր շրջաններէն: Նպատակն է զարգացնել անոնց կարողութիւնները զանազան բնագաւառներու, մասնաւորաբար լրագրութեան, մշակոյթի եւ արուեստի մէջ: