Դասալիք փամփուշտը

Սիմոնյան Կորյուն Ստեփանի (1910 – 1943)

Սամվել Խալաթյան, Երևան, 24 Հունիս 2021

Երբ  «Գեղարդում» հրապարակվեց «Մեծ Հայրենադարձության» 75-ամյա տարելիցին նվիրված իմ հոդվածը, և դա ես արտագրեցի իմ դիմատետրի վրա, հեռաձայնեց  ծանոթներիցս մեկը, հայտնեց իր զարմանքը, որ ես Կիրովականի (Վանաձորի) «Էվակոբազա» թաղամասում ապրող հայրենադարձ հասարակ արհեստավորներին լեգենդար (առասպելական) մարդիկ եմ անվանել: Զուր անցան իմ բացատրությունները, որ նրանցից  ոմանք Սարդարապատի, Մուսալեռի հերոսամարտերում, ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ իտալական, ֆրանսիական պարտիզանական ջոկատներում պայքարած մարդիկ էին, և որ նրանք իրենց կենցաղով ու նիստուկացով ևս յուրահատուկ էին ու լեգենդար (առասպելական): Չհամոզվեց: Ի՞նչ արած, թող նա իր կարծիքին մնա, իսկ ես որոշեցի իրական ու հիշարժան մի դրվագ պատմել, մանավանդ որ, հայ  գեղարվեստական գրականության և լրագրության մեջ անչափ քիչ է գրվել Խորհրդային Հայաստանում հայրենադարձ հայերի կյանքի մասին:

Այսու, թող ընթերցողը որոշի՝ լեգենդա՞ր էին նրանք, թե՞ ոչ:

 

Ցերեկով էլեկտրականություն չկար, ուշ երեկոյան էին միացնում, իսկ վաղ առավոտյան անջատում էին: Անցած դարի 55-60-ականներին էլեկտրականությունը կենցաղում օգտագործվում էր միայն տունը լուսավորելու և ով որ ռադիոընդունիչ ուներ՝ համերգ կամ ֆուտբոլի խաղերի ընթացքը լսելու համար: Կենցաղային այլ սարքեր չկային, արդուկը փայտածուխով էր տաքացվում, ճաշը եփում էինք օջախի կամ վառարանի վրա: Սառնարանի, փոշեծծիչի մասին լսած չկայինք:

Արևամուտի ժամերին, բակում ավելի լուսավոր էր լինում, քան տանը,  և հարևանները դուրս էին գալիս, փոքր աթոռների վրա նստած զանազան պատմություններ էին պատմում կամ նարդի խաղում, մինչև որ մեկն ավետում էր՝ «Լույսերը տվին»:

Մի այդպիսի խաղաղ երեկոյի, ավագների  քովը նստած,  հետևում էի նարդու խաղին, երբ  Գարեգինը վերհիշեց եղեռնի օրերի սարսափները.

– Գյուղի տուները այրեցին, կենդանի շունչ չթողին… Այդ տղան քովս բերեք,– ըսավ յուզբաշին: Ինձի մոտ տարին…

Խաչիկը, դիտմամբ, ընդհատեց նրան.

– Օր մը, Փարիզին մեջ կոշկակար Փանոսը հանդիպեցավ: Գարեգին, Փանոսը կհիշե՞ս:

– Այո, կհիշեմ…,- հպանցիկ պատասխանեց Գարեգինն ու շարունակեց իր խոսքը,- դուն որո՞ւն տղան ես,– հարցուց յուզբաշին: Արամի,– ըսի: Անո՞ր,– մատը տնկեց կախաղանը…

Խաչիկը դարձյալ ընդհատեց.

– Աս կոշկակար Փանոսը, կոշիկ նորոգելուն ատենը, կրունկին մեջ ոսկի գտած էր: Գարեգին, սա պատմությունը պետք է որ լսած ըլլաս:

– Լսած եմ, ջանըմ, թող տուր խոսքս շարունակեմ: Անո՞ր,– մատը տնկեց կախաղանը: Ոչ,– ըսի և երեսս դարձուցի դեպի հայրս, որ սպանված քրոջս գրկած, ջախջախված գլխով ինկած էր…

Խաչիկը ընդոստ ոտքի կանգնեց.

– Բա՛-վա՛-կա՛ն է, մա՛րդ: Ուրիշ պատմություն չունի՞ս: Ես դիտմամբ խոսքը կփոխեմ, դուն դարձյալ նախճիրը կպատմես:

-Է՞, ես իմ պատմությունս կհիշեմ,- արդարացավ Գարեգինը:

– Ատ չէ քո պատմությունը: Այսքան շո՞ւտ մոռցար: Դուն հայդուկ Գարեգինը չե՞ս, ինչո՞ւ կմոռնաս և կհիշես միայն պարտությունդ:

Գարեգինը զգուշավոր չորս կողմը նայեց, ապա կիսաձայն քրթմնջաց.

– Խենթեցա՞ր: Կագեբե՞ն կարոտեցիր:

– Ամենևի՛ն: Դուն ինչո՞ւ կվախնաս, Գրգո՜: Մուսալեռի կռվին թուրքը չկրցավ Գրգոյին սպանել, դուն ինչո՞ւ կթաղես քեզի:

– Դուն չվախցար, և կյանքիդ կեսը Սիբիրը կերավ… Մոռցա՞ր:

– Ո՛չ: Սիբիրն ալ չեմ մոռցած, կագեբեն ալ չեմ մոռցած, թոնիրի մեջ նետված մայրիկիս ալ չեմ մոռցած: Բայց ամենեն շատ կուզեմ Սարդարապատը հիշել և կհիշե՛մ: Մեր հաղթանակը կհիշեմ:

– Հայի բախտ է՜,-մտախոհ ասաց դսեղցի Հայկազը,- Հաղթում ենք, հաղթո՜ւմ, երկիրն ուրիշի ենք տալիս:

-Հայու բախտ չէ: Հայու կարճ հիշողություն է: Կհաղթե ու կկարծե, թե թշնամին այլևս իր բարեկամը դարձավ, կմոռնա, որ թշնամի ունի: Զենքը մեկ կողմ կնետե, հող կվարե, եկեղեցի կկառուցե…

Կարսեցի Բալաբեկը հակադարձեց.

– Քեզի չեմ հասկնա, Խաչիկ ախպեր: Հըբը ի՞նչ էներ հայը: Ո՞ր մե ազգը պատերազմից հետո իր հողը չի մշակե՜, քանդվածը չի սարքե՜:

– Այո: Բայց զենքը միշտ պատրաստ պիտի պահե: Զորեղ պիտի մնա: Զավակներուն իր հաղթանակը պիտի պատմե, անոնց իր հաղթանակն ու հաղթանակի ոգին պիտի կտակե և ո՛չ թե պարտություններու ողբը:

– Վերջ տուր, բե՛,- բարկացավ Գարեգինը,  ես հաղթանակները չեմ մոռցած,- ապա հանելով պիջակը՝ մեկնեց Հայկազին- քանդե՛, աստառը քանդե, և կտեսնաք, որ չեմ մոռցած:

Հայկազը պիջակի աստառից փոքրիկ կապուկ հանեց:

Էս ի՞նչ է:

– Փամփո՛ւշտ: Մուսալեռեն մնաց,- պարծեցավ Գարեգինը և կապուկից փամփուշտը հանելով մեկնեց ինձ,- վերցուր, տղաս, ասոր հերթը դեռ գալու է:

Ո՜չ… ,- ընդվզեց Խաչիկը,- Ո՛չ: Ետ վերցուր, Գարեգին, ե՜տ: Դուն սա փամփուշտն ինչո՞ւ ետ բերիր… Ինչո՞ւ բերիր և ո՞ւր կուղարկես: Հին փամփուշտով նոր հաղթանակ չըլլար, Գրգո՜:

– Աս մարդը ի՞նչ կխոսի, չեմ հասկնար,- ուսերը թոթվեց Գարեգինը:

– Ամեն փամփուշտ զորավոր է ի՛ր կռվին մեջ: Ինչո՞ւ չկրցար սա փամփուշտը պարպել, Գրգո՛:

– Չե՞ս գիտեր, ֆրանսիացիները եկան…

– Եվ չորս հազար մուսալեռցի նավերն առին, փախցուցին, այնպես չէ՞:

– Այո…

– Մենք, Սարդարապատին, ձեռնամարտի նետվեցանք, որովհետև փամփուշտ

չունեինք, Գրգո՛: Դուն սա փամփուշտն ինչո՞ւ չպարպեցիր:

– Ի՞նչ ընեմ… Մեկ կո՞ղմ նետեմ,- շվարեց  Գարեգինը:

– Թշնամուն հաղթելը սխրագործություն է, տղա՛ք: Սակայն հաղթելը քիչ է, հաղթանակը պահպանել է պետք: Հզո՜րը կրնա պահպանել իր հաղթանակը: Գրգո՛, անուշիկ եղբայր, մի՛ նեղվե: Ետ վերցուր փամփուշտը: Ան դասալիք է: Քո չպարպած փամփուշտը դասալիք է՜…

Լռություն տիրեց:

– Լույսերը տվին,- ասաց ինչ որ մեկը, բայց ոչ ոք չբարձրացավ տեղից: Բոլորը գլխահակ մտորում էին:

Գարեգինը վեր ելավ, ծանր քայլերով մոտեցավ բակը երիզող ցանկապատին, վերցրեց հենված բահն ու անցնելով ցանկապատը, փոքրիկ բանջարանոցի անկյունում սկսեց փոս փորել: Քիչ անց նա ետ եկավ, վերցրեց աթոռակին դրված փամփուշտը, վերադարձավ փոսի մոտ, ամփոփեց այնտեղ և հողը բլրեց վրան: Փոքրիկ գերեզման առաջացավ՝ առանց շիրմաքարի ու խաչի:

– Հիմա կուգամ,-ասաց Բալաբեկն ու տուն մտավ:

Գարեգինը ետ եկավ, հագավ պիջակը, նստեց իր աթոռին, անվրդով տեսք ընդունեց, կարծես անսովոր ոչինչ տեղի չէր ունեցել:

Բալաբեկը դուրս ելավ տանից՝ ձեռքին մի շիշ օղի, իսկ նրա կինը՝ Վարդանուշը, ամուսնու ետևից շտապեց բերել սկուտեղի վրա դրված բաժակներ, հաց, պանիր, կանաչեղեն:

Բաժակները լցրեցին: Բալաբեկը վերցրեց դրանցից մեկը, ոտքի ելավ.

– Թող հողը ծանր էղնի էդ փամփուշտի վրա, ծիլ չտա, անժառանգ մնա: Կենացդ, ֆիդայի Գրգո՛, հաղթանակներուդ կենացը…

1 comment
Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published.

You May Also Like
Read More

ՓՐԿԻՉՆԵՐ

Ռուբէն Յովակիմեան, Սեն Ռաֆայել, 9 Հոկտեմբեր 2021 «Իւրաքանչիւր ոք պատկերացնում է քաղաքականութիւնը ըստ իր մտային հասանելիութեան»: Կարդինալ Ռիշելիօ…
Read More