Ազատութեան մարտիկը՝ Միսաք Մանուշեան

Դոկտ. Մինաս Գոճայեան, Լոս Անճելըս, 22 Փետրուար 2024

Հոգիս բուրվառ է մշտավառ, ուր կը ծխան սէրերս համայն,
Կը խնկարկեմ ես զայն կեանքի տաճարին մէջ յաւերժական,
Բազմահազար հաւատացեալ ամբոխներու երեսն ի վեր,
Ու կը ժողվեմ անոնց դէմքէն հաւատամքի լոյսեր տարբեր…
Միսաք Մանուշեան (1906-1944)

Ազատութեան մարտիկի սէրերն էին հայրենիքը, համերաշխ մարդկութիւնը, ազատութիւնը եւ իր մի հատիկ սէրը՝ Մելինէն:

Կեանքի ի՜նչ ծաղրանք: 1944 թուականին նացիստական Գերմանիա ամէն կողմէ յարձակումներու տակ է, մէկ կողմէ արեւմտեան միլիոնանոց բանակները, միւս կողմէ խորհրդային յաղթական զօրքերը, որոնց մէջ իրենց սխրագործութիւններով կը փայլէին ու դեռ պիտի փայլէին հազարաւոր հայորդիներ: Անոնք քանի մը ամիս ետք հայկական քոչարի պարը պիտի ներկայացնէին Ռայխստակի առջեւ (խորհրդարան): Այո՛, ընդամէնը ամիսներ մնացեր էին որ նացիստական զօրքերը իրենց մշակութային աւարներով պիտի հեռանային Փարիզէն, 1944 թուականի Փետրուար 21-ին ստորնաբար պիտի կտրէին Միսաք Մանուշեանի եւ անոր զինակիցներուն կեանքի թելերը: Մինչ նացի ոճրագործները կռնակնին Էյֆելի աշտարակին դարձուցած ու գրեթէ բարոյալքուած փախուստ կու տային, ասդին քսանեակ մը ազատամարտիկներ իրենց պայծառ դէմքերը թշնամիի հրացաններուն դարձուցած, մահը կ’ընդունէին հերոսաբար…

Կեանքի հեգնանք չէ՞ միթէ այս:

Միսաք Մանուշեան եւ իր գլխաւորած խումբը մտան յաւերժութեան գիրկը եւ նկատուեցան նացիզմի ու ֆաշիզմի դէմ պայքարի «անլռելի զանգակատուներ»: Երգեր գրուեցան, բանաստեղծութիւններ ու ներբողներ հիւսուեցան, փողոցներ ու հրապարակներ կոչուեցան անոնց անունով: Հայոց հայրենիքին մէջ դպրոց մը մկրտուեցաւ Մանուշեանի անունով:

Ազատութեան մերազնեայ մարտիկին մասին երբ կը մտածեմ, կը յիշեմ Սիամանթոյի յայտնի տողը.

«Քու երգերէդ երգ մը տո՛ւր ինձ, ե՛րգ մը, ես երգելով կուզեմ մեռնիլ…»

«Աչուըներուն կայծը երկինքի աստղերէն» առած բանաստեղծ ազատամարտիկը վաղուան արշալոյսի յոյսով ընդունեց փախչող թշնամիին գնդակը: Արդարեւ, իր վերջին նամակին մէջ ան կը գրէր. «Ազատագրական բանակին ես միացած եմ իբրեւ կամաւոր եւ այժմ կը մեռնիմ յաղթանակին ու նպատակներուս մէկ քայլ մնացած: Մահուան պահին ես կը յայտարարեմ որ ոչ մէկ ատելութիւն ունիմ գերմանացի ժողովուրդի կամ որեւէ ուրիշի նկատմամբ»: Իսկական հայ մը եւ վաւերական միջազգայնական մը կրնար այսպէս արտայայտուիլ:

Ցեղասպանութեան տարիներուն 9-10 տարեկան էր պատանի Միսաք: Հայրը կը սպաննուէր 1915-ին, յետոյ կը մահանար նաեւ մայրը: Միսաքն ու եղբայրը՝ Կարապետը կը յաջողին փրկուիլ: Յետոյ կը յաջորդեն «մանկութիւն չունեցող» մարդոց տարիները: Լիբանանի Ճիւնիի ֆրանսական որբանոցին մէջ կը սորվի ֆրանսերէն ու անյագօրէն կը կարդայ: Ինքնազարգացումը կ’ըլլայ իր կրթական հաստատութիւնը: 1925-ին եղբօր հետ կը փոխադրուի Մարսէյ: Աշխատանքի ծանր տարիներ, Սիթրոյենի գործարանը կու տայ «կտոր մը հաց»: Կը փոխադրուի Փարիզ, ուր ամբողջ էութեամբ ձախակողմեան (համայնավար) Միսաք կը գտնէ իր նման ֆրանսացի եւ օտարազգի ապաստանեալներ: Կը սկսի Մանուշեանի յեղափոխական վերելքի շրջանը, մանաւանդ Ստալինկրատի մէջ գերմանական ուժերու կրած ջախջախիչ պարտութենէն ետք:

Մանուշեան կը հիմնէ «Ստալինկրատ» ընդյատակեայ խումբը՝ հանդիսանալով անոր հրամանատարը: Յեղափոխական հայորդին միաժամանակ կը զբաղի նաեւ ինքնազարգացմամբ, կը յաճախէ Սորպոն որպէս ազատ ունկնդիր, կը հիմնէ «Զանգու» գրական-մշակութային պարբերականը, կը տպուի Արշակ Չոպանեանի «Անահիտ» բարձրամակարդակ գրական ամսագրին մէջ եւ կը ճանչցուի որպէս վաւերական բանաստեղծ:

Այս ընթացքին ան կը ծանօթանայ Մելինէ Աստուրեանին, նոյնպէս Ցեղասպանութենէն փրկուած հայուհի մը՝ ձախակողմեան հակումներով (ծնած 1913-ին): Ամբողջ Եւրոպայի մէջ կը տիրէր վառօդի խանձող հոտը: 1941-1943-ին տէր եւ տիկին Մանուշեաններ իրենց յիսնեակ մը մարտընկերներով եւ ընդյատակեայ յանդուգն բազմաթիւ գործունէութիւններով (56 յարձակում, 150 սպաննուած, 600 վիրաւոր) կը դառնան Կեսթափոյի ամէնէն փնտռուած խմբակներէն մէկը: Դաւաճանի մը պատճառով 1943-ի Նոյեմբերին ֆրանսական ոստիկանութիւնը կը ձերբակալէ խումբը եւ կը յանձնէ հիթլերեան գրաւող ուժերուն: Մելինէ կը յաջողի խոյս տալ: 23 ազատամարտիկներու խումբը կը դատապարտուի գնդակահարութեան, որ ի կատար կ’ածուի 21 Փետրուար 1944-ին:

Միսաք Մանուշեանի խումբը եւ կատարած հերոսական գործողութիւնները կը հանդիսանան Ֆրանսայի դիմադրական շարժման ամէնէն փայլուն դրուագներէն մէկը: Հետեւաբար բոլորովին պատահական չէ, որ Բ. Պատերազմի վեթերանները, որոնց միացած էին նաեւ հայ վեթերանները (les anciens combattants) Ֆրանսայի զանազան քաղաքներու մէջ փողոցներ եւ հրապարակներ կոչեցին իր անունով, եւ կիսանդրիներ կամ կոթողներ կանգնեցուեցան երկրի զանազան վայրերու մէջ:

Տողերուս հեղինակին համար Մանուշեանի անունը սերտօրէն կ’առնչուի մեր ընդարձակ ընտանիքի քեռայր նկատուած եւ սիրուած, Մարսէյէն Հայաստան ներգաղթած կեսարացի Յակոբ Սիմիթեանի հետ, զոր կնքած են Ժան Սետալ գաղտնանունով: Ան եղած է յաջողակ կապաւոր մը Մարսէյի եւ Ֆրանսայի հարաւի մէջ: Յաճախ իրմէ լսած եմ մեր անզուգական հերոսի մարդկային բնածին իմաստութեան մասին:

Ես շատ առիթներ ունեցած եմ հանդիպելու Մանուշեանի հերոսուհի այրիին՝ Մելինէին հետ: Ան յաճախ կ’այցելէր Փարիզի մէջ բացուած «19-րդ դար» (Le XIXème siècle) հնագրավաճառի գրախանութը՝ լաւ ծանօթներ ըլլալով տիրոջ՝ Սարգիս Պօղոսեանի հետ: Ի հարկէ մեր զրոյցներուն մէջ Միսաք Մանուշեան միշտ ներկայ էր: 1940-ականներու վերջին հայրենադարձած Մելինէ հիասթափած էր Խորհրդային Հայաստանէն եւ 1962-ին վերադարձած Փարիզ: Միշտ կը յուզուէր ան, այն աստիճան որ օր մը Սարգիս բարեկամական յանդիմանութեամբ ըսաւ. «Հո՛ս նայէ, Մելինէ՛, յուսամ ուրիշ տեղ չես յուզուիր: Միշտ յիշէ՛ որ Մանուշեան քեզի կը հետեւի շուքի մը պէս: Միսաք պիտի չ’ուզեր քեզ այսպէս տեսնել: Եղա՞ւ անուշիկս…»: Յաջորդ անգամ կը կրկնուէր նոյն տեսարանը:

Այս տարուայ Փետրուար 21-ին Ֆրանսայի պետութիւնը արժանին մատուցեց իրեն համար պայքարած ու զոհուած հայ ժողովուրդի մեծ զաւկին՝ բարձր մակարդակով իրականացնելով Միսաք եւ Մելինէ Մանուշեաններու վերայուղարկաւորութիւնը: Անոնց աճիւնները այժմ կը հանգչին Փարիզի Պանթէոնին մէջ՝ Վոլթերի, Վիկտոր Հիւկոյի, Ալեքսանտր Տիւմայի, Տէր եւ Տիկին Քիւրիներու եւ այլ մեծերու կողքին: Ֆրանսան իր արժանին մատուցեց հայ ժողովուրդի այս անբաժանելի ամոլին:

Շնորհակալութի՛ւն, Ֆրանսա:

Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You May Also Like