Մաղթանք Հայրենիքին

Մարգարիտա Կրտիկաշյան, Երևան, 22 սեպտեմբեր 2025

Անկախությունը բացարձակ արժեք է։ Այն ոչ առևտրի, ոչ պայմանագրի, ոչ էլ, առավել ևս, սակարկության առարկա չէ։ Ինչպես Վազգեն Սարգսյանն էր ասում՝ «Անկախությունը քննարկման կարիք չունի»։ Այս խոսքերը ոչ միայն անցյալի պատգամ են, այլև մեր ժողովրդի ներկայի ու ապագայի կարմիր գիծը։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը հայոց պատմության մեջ դարձավ ճակատագրական։ Այդ օրը հայ ժողովուրդը հանրաքվեով ընտրեց ապրել անկախ պետության մեջ՝ վերականգնելով դարերով խաթարված պետականությունը։ Ավելի քան 94 տոկոսը կողմ քվեարկեց Խորհրդային Հայաստանի անկախացման։ Սա պարզապես թվաբանություն չէր, այլ ազգային կամքի հզոր դրսևորում։ Հենց այդ պահին ծնվեց Երրորդ հանրապետությունը, որի հիմքում դրված էր 23 օգոստոս 1990-ի Անկախության հռչակագիրը։ Այդ փաստաթուղթը ամրագրում էր ոչ միայն Խորհրդային Միությունից դուրս գալու Խորհրդային Հայաստանի իրավունքը, այլև ազգային ինքնության, ինքնիշխանության ու ազատության վերակերտումը։

Երրորդ հանրապետությունը առաջին օրերից կանգնեց ծանրագույն փորձությունների առաջ։ Արցախյան առաջին պատերազմը դարձավ նրա մկրտության վկայարանը։ Ցածր կարողություններով, գրեթե չկազմավորված բանակով, ծանր տնտեսությամբ, ավերիչ երկրաշարժի գոտիով, բայց անսասան կամքով Հայաստանի զավակները պաշտպանեցին ոչ միայն Արցախը, այլև անկախ Հայաստանի պատիվը։ Այդ հաղթանակը հաստատուն հիմքերի վրա դրեց ազգային արժանապատվությունը, որի վրա պետք էր կառուցել ապագան։ Հենց այդ պատճառով այսօր անթույլատրելի է մոռանալ կամ ջնջել Երրորդ հանրապետության պատմական առաքելությունը։

Այնուհետև Հայաստանը միջազգային ասպարեզում հաստատվեց որպես անկախ պետություն։ 1992-ի մարտին Հայաստանը դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։ Մինչև 2000-ականները մեր երկիրը միացավ Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ), Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ), հետագայում՝ Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ)։ Հայաստանը ստորագրեց հարյուրավոր միջազգային պայմանագրեր, ունեցավ դեսպանատներ աշխարհի տասնյակ մայրաքաղաքներում։ Այս ամենը վկայում էր, որ անկախությունը ոչ թե թղթի վրա գրված խոստում էր, այլ միջազգային ճանաչմամբ ամրագրված իրականություն։ Մենք ունեինք բանակ, խորհրդարան, կրթական ու մշակութային համակարգ։ Մենք ունեցանք սերունդ, որը մեծացավ արդեն անկախ Հայաստանում և որի ինքնության հիմքը հենց այդ անկախությունն էր։

Սակայն այսօր փորձ է արվում այդ ամբողջը ներկայացնել իբրև ձախողված պատմություն։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը իր ելույթում հայտարարեց, թե Հայաստանը մտնում է «Չորրորդ հանրապետության» փուլ։ Նրա խոսքով՝ Երրորդ հանրապետությունը իբր անցյալում է, իսկ նոր Հայաստանը ծնվում է հիմա։ Այս թեզը վտանգավոր է ոչ միայն քաղաքական առումով, այլև իրավական ու պատմական։ Եթե Երրորդ հանրապետությունը «չկար», ապա ի՞նչ էր այն պետությունը, որին ճանաչել է աշխարհը, որի անունով ստորագրվել են միջազգային պայմանագրեր, որի քաղաքացիներն անցել են պատերազմներ ու հաղթանակներ։

Անկախությունը չի կարելի վերաձևակերպել «հանրապետությունների համարակալմամբ»։ Պետականությունը շարունակականություն է. այն սկսվում է հռչակագրով և շարունակում է ապրել յուրաքանչյուր սերնդի կամքով։ «Չորրորդ հանրապետություն» գաղափարը ոչ թե շարունակություն է, այլ ընդհատում։ Այն վերացնում է անցյալի ժառանգությունը՝ պարտության և զիջումների քաղաքականությունը ներկայացնելով իբրև վերածնունդ։ Սա ոչ թե վերակառուցում է, այլ պատմության կեղծում։

Երրորդ հանրապետությունը եղել է ոչ միայն պարտությունների, այլև նվաճումների հանրապետություն։ Նա հաղթել է Արցախյան առաջին պատերազմում, կանգուն է մնացել 1990-ականների տնտեսական ճգնաժամերում, դիմացել է միջազգային մեկուսացման փորձերին։ Միջազգային ընտանիքում նա ունի իր ձայնը՝ թեկուզ փոքր, բայց իրական։ Նա ապրել է արդեն 34 տարի՝ վերածվելով ոչ միայն պետականության, այլև ազգային ինքնության հենասյան։ Իսկ այսօր վտանգ կա, որ այդ ամենը ջնջվում է մի քաղաքական ելույթի տողերով։

Անկախությունը չի կարելի հայտարարել այսպես ասած սպառնալիք։ Այն սպառնալիք չէ, այլ միակ երաշխիքը, որ հայ ժողովուրդը կշարունակի ապրել իր հողի վրա։ Երբ իշխանությունը հայտարարում է, թե Անկախության հռչակագիրը կարծես սպառնալիք է, այդ խոսքերը վտանգավոր են ոչ միայն ներքաղաքական դաշտում։ Դրանք ուղերձ են աշխարհին, որ Հայաստանը պատրաստ է հրաժարվել իր ինքնիշխանությունից։ Իսկ սա նույնն է, ինչ զիջել սեփական պետության գոյությունը։

Այսօր Հայաստանը կանգնած է նոր, գոյութենական վտանգների առաջ։ Ադրբեջանի պահանջները, Թուրքիայի շահերը, Ռուսաստանի ու Արևմուտքի խաղերը ստեղծել են մի իրավիճակ, որտեղ յուրաքանչյուր թուլություն կարող է ճակատագրական լինել։ Եվ հենց այս պահին է, որ մեզ պետք է ամուր հավատը անկախության նկատմամբ, որովհետև միայն անկախ պետությունը կարող է դիմակայել արտաքին ճնշումներին։ Եթե Հայաստանը դառնա «նոր» հանրապետություն՝ առանց պատմության և առանց հաղթանակների հիշողության, նա կկորցնի իր պետականության իմաստը։

Այո՛, մենք գիտակցում ենք, որ Երրորդ հանրապետությունը եղել է շատ հարցերում տկար։ Եղել են փտածություն, արտագաղթ, պատերազմներ։ Բայց դա չի նշանակում, որ նա «չկար»։ Սխալները կարելի է ուղղել, պետությունը կարելի է զարգացնել։ Բայց պետականության օրինականությունը երբեք չի կարելի կասկածի տակ դնել։ Որևէ ժողովուրդ չի ընկալում իր անկախությունը որպես սպառնալիք։ Ընդհակառակը՝ անկախությունը ազգային հիշողության և ազգային հպարտության հիմնասյուներից մեկին է վերածվում։

Ապագայի համար անհրաժեշտ է ազգային նոր ծրագիր։ Այդ ծրագիրը պետք է կառուցվի Երրորդ հանրապետության հիմքի վրա, ոչ թե նրա ժխտմամբ։ Մենք չենք կարող սկսել «սպիտակ էջից»՝ կարծես մինչ այդ որևէ բան չի եղել։ Հայաստանը պետք է ունենա ռազմավարություն, որը հաշվի կառնի 44-օրյա պատերազմի դասերն ու հետևանքները, տարածաշրջանային և համաշխարհային նոր իրականությունները, սակայն պարտադիր պայմանով, որ չխարխլի անկախության հիմքերը։

Այսօր մեր մաղթանքը հայրենական պետության՝ մեկն է. թող ոչ մի իշխանություն այլևս չհամարձակվի ասել, թե անկախությունը սպառնալիք է։ Թող անկախության գաղափարը մնա սուրբ ու անառարկելի։ Թող որևէ ղեկավար չփորձի այն ներկայացնել իբրև բեռ կամ ձախողում։

Մենք պարտավոր ենք պաշտպանել Երրորդ հանրապետությունը՝ որպես մեր պատմության կենդանի ժառանգություն և պետականության անփոխարինելի հիմք։

Հայաստանի Հանրապետությունը չի սկսվում «Չորրորդ հանրապետությունից»։ ՀՀ-ը շարունակվում է մեր Անկախության հռչակագրից, մեր հաղթանակներից, մեր ժողովրդի կամքից։ Եթե մենք մոռանանք դա, ապա կկորցնենք մեր ինքնությունը, իբրև ազգ մեր գոյության իմաստն ու իրավունքը։ Իսկ եթե ամրապնդենք, ապա անկախությունը կդառնա ոչ միայն անցյալի հաղթանակ, այլև ապագա բարգավաճման և հաղթանակների երաշխիք։

Մաղթանք Հայրենիքին՝ թող անկախ Հայաստանը ապրի հավերժ։ Թող մեր սերունդները ոչ թե վախով, այլ հպարտությամբ խոսեն Երրորդ հանրապետության մասին։ Թող անկախությունը դառնա մեր ժողովրդի ամենամեծ ուժը՝ պաշտպանելու հողը, մշակույթը և ազատ ապրելու իրավունքը։ Եվ թող այդ հավատը երբեք չկորչի…