Աւետեաց երկիր սփիւռքը (Ա. Մաս)

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան, Ժընեւ, 29 նոյեմբեր 2023

Ժընեւի գլխաւոր կայարանին մօտակայքը՝ Rue de Fribourg թաղին մէջ կը գտնուի նպա­րեղէնի խանութ մը, ուր սովորութիւն ըրած եմ ատենը մէյ մը այցելել, յատկապէս երբ տանս խոհանոցին մէջ կը պակսին արեւելեան մեր կերակրատեսակներու պատրաս­տու­թեան համար անհրաժեշտ մթերքը եւ անոնց համ ու հոտ տուող համեմները։ Նպա­րավաճառը՝ Ֆարուք, փաքիստանցի միջին տարիքի տէր զուարճախօս եւ յաճախ զար­մա­նալիօրէն սրամիտ անձ մըն է, որ յաջողած է իր այդ փոքր խանութի տարածքին մէջ ճարտարօրէն հսկայ լեռան մը չափ արեւելեան բազմատեսակ ուտեստեղէն ամբարել։ Թերեւս հիանալին ոչ այնքան այդ փոքր տարած­քը աշխարհի բոլոր անկիւններէն նե­րածուած մթերքով դիզելն է, այլ ստոյգ իմանալը, թէ սննթամթերքի այդ անհամար փա­թեթներուն, տուփեղէններուն, պահածոներուն, ապա­կեղէններուն եւ խոշոր պարկե­րուն մէջ ո՛ւր կը գտնուի ամենագնձոտ համեմէն մինչեւ ամէնօրեայ պահանջարկ ու­նե­ցող ուտելիքը։

Այդ օր եկած էի բրինձ, լիբանանեան հաց եւ կարմիր պղպեղ գնելու։ Լիբանանեան հա­ցին տեղը գիտէի, բայց նկատեցի, որ խանութին մուտքէն դէպի վճարման դրամարկղը տանող նեղլիկ միջանցքին մէջ ճիշդ իմ ուզած հացի իրար վրայ շարուած տասնեակէ մը աւելի տուփեր կային։ Դիմեցի Ֆարուքին՝ հարցնելով.

‒ Արդեօք երբուընէ՞ են հացերը։

‒ Անցեալ տարուընէ,‒ պատասխանեց Ֆարուք՝ իրեն յատուկ զուարճախօսութեան արուեստով։‒ Չե՞ս զգար ջերմութիւնը, միթէ չե՞ս առներ բոյրը, տակաւին նոր ստացած եմ,­‒ կարծես անտեղի հարցումէս դժգոհելով ըսաւ ան։

‒ Շատ բարի,‒ ըսի եւ տուփերէն հացի քանի մը տոպրակ առանձնացնելով՝ ապահով դրի վճարման դրամարկղին մօտ՝ սեղանին վրայ։

‒ Բրինձ ունի՞ս, Ֆարուք,‒ կրկին դիմեցի,‒­ հաճիս ինծի լաւագոյն բրինձը տուր։

‒ Լաւագոյն բրինձ գոյութիւն չունի, պարո՛ն,‒ պատասխանեց Ֆարուք՝ չարաճճի ժպիտ մը ուրուագծելով դէմքին վրայ։

‒ Ինչպէ՞ս թէ,‒ հակաճառեցի ես,‒ զորօրինակ՝ պարսկական «պասմաթին», որ աշ­խար­հի լաւագոյն որակ ունեցող բրինձներէն կը համարուի։

‒ Լաւագոյն բրինձ գոյութիւն չունի ըսի ձեզի, պարո՛ն, որովհետեւ բրինձին լաւագոյն որակը եփողէն կախում ունի եւ ոչ թէ բրինձէն։

Խնդուքս չէի կրնար զսպել փաքիստանցի այս պարզ մարդուն սրամտութենէն։ Ար­դա­րեւ, իրաւունք ունէր ան։ Փաստօրէն ի՞նչ կապ ունի սննդամթերքին որակը, երբ եփողը ձախորդ է, ու կրնայ լաւագոյն բրինձը անհամ ու անհրապոյր, չըսելու համար անճա­շա­կելի շիլափլաւի վերածել։

‒ Արդեօք կարմիր պղպեղ ալ ունի՞ս,‒ դիմեցի իրեն,‒ կծուն պիտի խնդրէի, եթէ կարելի է։

‒ Ի հարկէ ունիմ,‒ պատասխանեց ան ու ցուցամատը ուղղեց քայլ մը անդին գտնուող բարձ­րահասակ պահարանի մը մէջտեղի դարակներէն մէկուն մէջ իրարու վրայ շա­րուած փլասթիքէ փաթեթներուն։

‒ Ո՞ւրկէ կու գան,‒ հարցուցի իրեն։

‒ Խանութէն,‒ կտրուկ պատասխանեց ան՝ դէմքին տալով նոյն կատակաժպիտ տեսքը։

‒ Շա՛տ բարի, կատակը մէկդի, ըսել կ’ուզեմ ո՞ր երկրէն՝ Լիբանանէ՞ն, Սուրիայէ՞ն, թէ՞ Թուրքիայէն։

‒ Ո՛չ Լիբանանէն եւ ո՛չ ալ Սուրիայէն։ Գիտեմ, որ դուն թրքական ապրանք չես գներ։ Բա­րեբախտաբար հնդկափաքիստանեան պղպեղ է եւ արտակարգ կծու։

‒ Գիտե՞ս, Ֆարուք, ատենին տարին մէկ-երկու Լիբանան կ’երթայինք եւ արեւել­եան մեր քիմքին սովոր Հալէպի կամ Այնճարի լաւագոյն պղպեղը կը բերէինք։ Հիմա այդ բո­լորէն զրկուեցանք։ Երկ­րին մէջ տիրող քաղաքական եւ տնտեսական անկայունութեան պատճառով այսու­հետեւ ո՛չ երթալու եւ ո՛չ ալ այդտեղէն ուտեստ բերելու տրամա­դրու­թիւն կայ։

‒ Յանցաւորը դո՛ւք էք,‒ պարսաւալից ըսաւ Ֆարուք։‒ Երբ ձեր երկիրը, հողը ու տունը կը ձգէք եւ կը հեռանաք՝ յօժարակամ օտարանալու Եւրոպայի այս ափերուն, ուրիշը կը տի­րանայ անոր, իսկ դուք ձեր հողին ու ջուրին բարիքը կը խնդրէք անկէ, որ երբեմն ձե՛րն էր, բայց հիմա ուրիշը տիրացած է անոր։

Յաճախորդներ, որոնք արդէն խանութն էին, իսկ ուրիշներ յաջորդաբար դռնէն ներս կը մտնէին, այնուհետեւ անկարելի դարձուցին շարունակելու այս զրոյցը, որ գուցէ կրնար աւելի հետաքրքրական դառնալ՝ իմա­նալով բուն շարժառիթը Ֆարուքի կարօտա­բաղձ յայտարարութեան։ Արդեօ՞ք դժգոհ էր ան Ժընեւի նման գեղեցիկ քաղաք մը հաս­տա­տուած ըլլալուն համար։ Դժուարութիւննե՞ր ունէր իր ընտանեկան կեանքին կամ գոր­ծին մէջ, թէ՞ իր յաճախորդներուն մեծ մասը, որոնք Մեր­ձաւոր Արեւելքի երկիրներէն արտագաղթած ապաստանեալներ էին, մերթ ընդ մերթ իրենց հոգիին տուայտանքն ու ներքին խռովքը կը վստահէին անոր։

Համեմա­տելով այլ երկիրներու հետ՝ անշուշտ Զուիցերիա լաւ երկիր մըն էր, սակայն դրախտ մը չէր։ Յատկապէս այն մարդոց համար, որոնք արմատախիլ դարձած էին իրենց հայրենի հողէն, կտրուած էին իրենց ինքնութենէն, պատմութենէն, սեփական մշակոյթէն եւ ազ­գային սովորութիւններէն, սկիզբէն նոր կեանք մը սկսելու դժուարին եւ բազմա­տեսակ մարտահրաւէրներու առջեւ կը գտնուէին։ Փաստօրէն իրենց կեանքը վեր­ջացած էր այն եր­կիրին մէջ, ուրկէ պատերազմներու բերումով, քաղաքական թէ տնտե­սական պատ­ճառներով ստիպողաբար հեռացած էին, իսկ հոս հիմա սկսած էր նորը՝ բո­լորովին անորոշ հեռա­նկարով։ Կ’երեւի մարդկային գոյութեան համար ծանրագոյն ե­րե­­ւոյթներն մէկն ալ անորո­շութիւնն է։

Բայց ինչո՞ւ այդ պարսաւանքը ինծի ուղղեց Ֆարուք։ Դժուար թէ ան տեղեակ ըլլար հայ­կական ինքնութեանս։ Գիտէր այդչափ, որ Լիբանանէն եկած եմ եւ թերեւս ալ լի­բա­նանցի արաբ մը կը կարծէր զիս։ Սակայն եթէ իմանար իսկ, ի՞նչ տարբերու­թիւն պիտի ընէր, երբ, փաստօրէն, ես ալ հեռացած կրնամ սեպուիլ իմ հայրենի բնօր­րանէն, թէպէտ ոչ-յօժարակամ, միանշանակ՝ ակամայ, ըլլալով ժառանգորդը ժողովուրդի մը, որ ցեղա­սպանուած է, դարձած է հայրենազուրկ եւ վտարանդի իր պապենական հի­նաւուրց հո­ղերէն։

Ուրկէ՞ Ֆարուք դոյզն պատկերացում մը պիտի ունենար հայ սփիւռքի մասին, որ տա­կաւին սկիզբ առած էր Վաղ միջնադարուն եւ աւելի լայն ծաւալ ստացած Բարձր միջ­նա­դարուն, նամանաւանդ Բագրատունեաց քաղաքամայր Անիի կործանումէն, ապա, աւելի ուշ, Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան անկումէն ետք, երբ բազմաթիւ հայեր պան­դուխտի ցուպը առնելով իրենց ձեռքին՝ առա­գաստ բացած են դէպի պալքանեան երկիր­ներ, Ղրիմ եւ մինչեւ Լեհաստանի զանազան քաղաքներ, ուր ձեւաւորած են գաղ­թավայ­րեր, ծաղկեցուցած առեւտրական կեդրոններ, կառուցած ապարանքներ, բազ­մա­թիւ եկեղեցիներ եւ վան­քեր։ Մայր երկիրը լքած՝ օտար երկինքի տակ իր հանգիստը փնտռած է հայ ժողովուրդի զգալի հատուածը, պատմութեան հոլովոյթին մէջ շարու­նակ ստեղ­ծելով նոր գաղթավայ­րեր աշխարհի չորս ծագերուն։ Ի դէպ, պէտք է խոստո­վանիլ, որ հայոց մօտ այս երե­ւոյթը ոչ անպայման արտագաղթելու յօժարակամ տրա­մա­դրու­թիւն մը եղած է, այլ առաւել եւս պայմանաւորուած է Հայաստանի մէջ օտար տիրակալու­թիւններու հետեւանքով հայկա­կան թագաւորութեանց բարձումով, պետա­կանութեան կորուստով, ասպատակումնե­րով, գերեվարումներով եւ նախճիր-եղեռննե­րով։ Ապահով կեանք եւ խաղաղ երդիք մը գտնելու հեռանկարով հայը հեռացած է իր հողէն՝ զայն զիջելով Միջին Ասիոյ խորքերէն իր հազարամեակներու տարածքը ներ­խու­ժած թրքական քոչուոր ցեղերուն։

Ծնած եւ հասակ առած ըլլալով հայրենի բնաշխարհէն դուրս՝ սփիւռքի անծայր երկին­քին տակ, ի վերջոյ ինծի համար էական տարբերութիւն մը պիտի չընէր, եթէ ապրէի իմ ծննդա­վայր Լիբանանի, Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներէն որեւէ մէկուն, Աւստրալիոյ, Հիւսի­սային թէ Հարաւային Ամերիկաներու, Ափրիկէի թէ Եւրոպայի մէջ, երբ ասոնցմէ ոչ մէկը իմ բուն հայրենիքը կրնար համարուիլ, այն երկիրը, ուր իմ հայրերը կ’ապրէին եւ զայն իբրեւ սրբազան աւան­դ ձգած էին իրենց հայկազուն սերունդին։

Արդեօ՞ք սփիւռքը սփիւռքահայուն տեսակ մը հայրենիքը դարձած է. դժուար է ըսել։ Սփիւռքահայ բառակա­պակցութիւնը կապ մը ունի՞ իրողութիւն մը դրսեւորող այս ըմ­բռնումին հետ։ Հարկ է զայն խորքային վերլուծումներու ենթարկել իր բովանդակ եւ կնճռոտ երեսակներով։ Վերջը ի՞նչ պիտի տայ վերլուծումներու արդիւնքը, երբ փաստը կը մնայ փաստ, որ հայ ես ծագումով, բայց կ’ապրիս հայրենի բնօրրանէդ դուրս՝ օտար երկինքներու տակ, այլացեղ ժողովուրդներու, մշակոյթներու, կրօններու եւ դաւանանք­ներու միջավայրին մէջ։ Թէպէտ այսօր որոշ երկիրներու մէջ հայրենիք հասկացութիւնն ալ տարբեր կը մեկ­նա­բանուի, քանի ընկերային կեանքը հոն նոր ընթացք մը առած է՝ կազ­մելով բազմազգ եւ բազմամշակութային հասարակութիւն մը։ Այսուհանդերձ կարե­լի՞ է ըսել, թէ հարիւր տոկոսով սփիւռքահայ մըն եմ։ Այսինքն ինքնութեամբ հայ, միա­ժա­մա­նակ հարիւր տոկո­սով լիբանանցի, սուրիացի, ամերիկացի կամ ֆրանսացի, ինչ­պէս ատենին դիպուկ ձեւա­կերպած էր մեր աշխարհահռչակ երգիչը՝ Շարլ Ազնաւուր։ Այս պարագային կարելի՞ է նաեւ հաշտարար լուծում մը առաջարկել՝ ըսելով, թէ վերո­գրեալ երկիրներէն որեւէ մէկը, ուր ծնած եմ ու կ’ապրիմ հիմա, այլապէս այդ երկիր­նե­րէն մէկուն կամ միւսին քաղաքացիութիւնն ալ կը կրեմ, հարիւր տոկոսով կրնայ նոյն­քան իմ հայրե­նիքը նկատուիլ, ինչպէս հարիւր տոկոսով միաժամանակ Հայաստանն է իմ հայրե­նիքը։

Իրականութեան բաժին մը ըլլալու է ըսուածին մէջ։ Բայց հարցը միեւնոյնն է եւ կը մնայ առեղծուածային։ Ինչո՞ւ չենք ապրիր մեր հայրենի բնօրրանին մէջ, մեր պապե­նական հողերուն վրայ, ուր մեր ցեղին արմատներն են եղած, մեր պապ ու պապերն են ապրած եւ ստեղծագործած։ Այդ հայրենիքը, որ հազարամեակներով մե՛րն էր եղած, աւա՜ղ, բռնա­զաւթուած է Միջին Ասիոյ խորքերէն եկած Օղուզ ցեղախումբի եւ Օսմանի բար­բարոս ժառանգորդ­ներուն կողմէ։ Անոնք մեզ դարձուցին հայրենազուրկ, բնիկը՝ քո­չուոր, մահու, աքսորներու, արիւ­նալի անվերջ կոտորածներու եւ ցեղասպանական բազ­մաթիւ բռնարարքներու իրագործու­մով։ Մեր ներաշխարհը մեզի կը թելադրէ, թէ մե՛րն է այդ հայ­րենիքը՝ Արեւմտահայաս­տանը, որ հայն է անոր միակ ու ճշմարիտ իրաւատէրը։

Միւս կողմէ մեր գիտակ­ցութիւնը իրատեսութեան դառն հրաւէր կը կարդայ մեզի՝ պար­զելով, որ այսօր այդ հողերուն վրայ իրենց թուային քանակով մեզ գերաշռող միլիո­նա­ւոր թուրք ու քիւրտ այլ­ազգիներ կ’ապրին, որոնք նոյնքան ամուր կապերով մեր դրախ­տավայր երկիրը իրենց պա­պե­րէն ժառանգ ստաց­ուած հայրենիքը կը համարեն։ Արդ­եօք ո՞ր քիւրտ գիւղացին արիւն պիտի չթափէ այն արտին համար, որ այսօր ինք կը հեր­կէ ու անոր բարիքը կը վայելէ՝ եթէ պնդես, թէ այդ եղած է պապիս սեփականութիւնը եւ փորձես զայն խլել իրմէ։ Նմանապէս ո՞ր թուրքը ոճիր պիտի չգործէ,‒ միեւնոյնն է՝ որ­քան ալ քաղաքակիրթ թուի ան կամ պատկանի յառաջ­դիմական, ընկերվարական կո­չուող այս կամ այն կուսակցութեան,‒ երբ ըսես՝ նստած տունդ պատմականօրէն իմս է, վե՛ր կաց, ե՛ս պիտի ապրիմ հոն։ Արդեօ՞ք գորշ գայլերու արիւնկզակ բնազդը իսկոյն պի­տի չզարթ­նի իր մէջ։ Գաղափարախօ­սական կամ կուսակ­ցական ինչ հոսանքէ ալ իշ­խանու­թեան գլուխ եկած ըլլայ թրքական պետութեան օրուան առաջնորդը, այս կամ այն նա­խագահը, նախարարը, թէկուզ պետական համեստ պաշտօնեան, հայուն երբեք պիտի չըսէ՝ նոյն գաղափարները կրողն ենք, հետեւաբար ճանչնալով պապերուս հայոց դէմ իրագործած ցեղասպանութիւնը՝ քեզի կը վերադարձ­նեմ պատմական հայրենի­քդ, եկո՛ւր եւ վերցո՛ւր զայն՝ Արեւմտեան Հայաս­տանն ու Կիլի­կիան, քաղաքա­մայրդ՝ Անին, եւ ազգային գոյութեանդ մեծագոյն խորհրդա­նիշ Արա­րատդ վեհափառ։ Ան ոչ իսկ պի­տի առաջարկէ՝ ըսելով, եկո՛ւր, հայրենակի՛ց, վերստին միասին ապրինք այս հողին վրայ, որ երբեմն բացառապէս ձերն էր, բայց հիմա նաեւ մե՛րն է ան։ Եկէ՛ք եւ եղբայ­րական խաղա­ղ համակեցութեամբ միասին ստեղծագործենք ու միաս­նաբար շահինք մեր կեան­քը։ «Արեւելեան Անատոլու»-ի վրայէն հանենք Թուրքիան եւ փոխա­րինելով վերանուանենք Արեւմտեան Հայաստան։ Անուրջներ են լոկ եւ շատ գեղեցիկ գաղա­փար­ներ՝ իրական ըլլալու համար։ Կայ հինէն աւանդուած կարգախօս մը, թէ «հո­ղը միայն արիւնով կ’առնեն», զայն կը վերաբնակեցնեն ու սիրելով կը պահեն։

Հաշտուիլ այս կացութեան հետ, ընդունիլ մաղձոտ իրականութիւնը եւ դադրիլ պահան­ջատէր ըլլալէ՝ անկարելի՛ է։ Հրաժարիլ այս ամէնէն, անձնատուր ըլլալու, անցեալէդ պար­­պուելու, ինքնութենէդ սնանկանալու եւ արժանապատուութիւնդ բռնաբարած ըլ­լալու գիտակցութեանդ վրայ այրող զգացում կ’առթէ։ Ստոյգ կը դադրիս մարդ արժէք ըլլալէ, կը փոքրանաս, կը նուաստանաս նախ անձիդ առջեւ, ապա, ձեւով մը, շրջա­պա­տիդ մէջ։ Այսպէս, սփիւռքահայու այս երկընտրան­քին մատնուած ենք, սակայն առանց ընտրել կարենալու ո՛չ մին եւ ո՛չ միւսը։ Ահա ա՛յս է մեր ճակա­տագիրը։

 (Շարունակելի)

Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You May Also Like