ԱՐՑԱԽԻ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ ՀՈԼՈՎՈՅԹԸ

Վիգէն Թոսունեանի ներքոյիշեալ գրութիւնը «թեքնիք» պատճառներով վրիպած էր մեր ուշադրութենէն եւ ժամանակին չէր հրատարակուած:  Այսուհանդեձ վերլուծումն ու մեկնաբանութիւնը կը պահեն իրենց այժմէականութիւնը: Խմբ.

Վիգէն Թոսունեան, Պէյրութ, 15 Հոկտեմբեր 2020

Քաղաքական եւ ռազմական վերլուծողներու հարցումը կ’ամփոփէ Արցախի տագնապի վերարծարծումին պատճառները եւ հետեւանքները: Ինչո՞ւ հիմա այս տագնապին վերարծարծումը եւ ի՞նչ հետեւանքներ պիտի ունենայ ան: Այս յօդուածը պիտի փորձէ պատասխանել այդ հարցումներուն, թուելէ ետք Արցախի պատերազմին վերջին դէպքերը:

27 Սեպտեմբեր 2020-ի առաւօտեան Ատրպէյճանի բանակի զօրամասեր լայնածաւալ յարձակում սկսան Արցախի ամբողջ ճակատի երկայնքին: Նպատակը յստակ էր: Ատրպէյճանի քաղաքական վերնախաւը որոշում կայացուցած էր զէնքով լուծելու Արցախի տագնապը, որ ըստ իրենց տեւած էր երկար տարիներ առանց շօշափելի արդիւնքի հասնելու Ատրպէյճանի օգտին: Յուլիսեան ձախող պատերազմը Տաւուշի մարզին դէմ եւ ատրպէյճանական հակահայ տեղեկատուութիւնը հող պատրաստեցին Արցախի դէմ նոր պատերազմին համար: Առանց Թուրքիոյ ներկայացուցած նեցուկին, զինուորական սարքաւորումներու, խորհրդատուներու, սպաներու մասնակցութեամբ եւ ամենակարեւորը Սուրիայէն եւ Լիպիայէն փոխադրուած ահաբեկիչներու մասնակցութեամբ, անկարելի էր որ Ատրպէյճան առնէր այս քայլը:

Պատերազմին սկիզբը Ատրպէյճանի բանակը օգտագործեց հրասայլեր եւ հետեւակազօրք ճեղքելու համար Արցախի ճակատը: Սուրիոյ եւ Լիպիոյ մէջ մարզուած ահաբեկիչներ դրուեցան նաեւ ճակատի առաջին գիծին վրայ: Թրքական օդուժի օդանաւեր օդային նեցուկ ապահովեցին թրքական «Պայրաքտար» մակնիշի անօդաչու թռչող սարքերուն: Իսրայէլեան արտադրութիւն եղող անօդաչու թռչող սարքեր եւ «Լոռա» մակնիշի հրթիռներ օգտագործուեցան պատերազմին մէջ:

Հայկական բանակը կրցաւ դիմակալել առաջին հարուածները եւ ձախողութեան մատնեց բոլոր յարձակումները: Հիւսիսային, հիւսիս-արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան ճակատները մանաւանդ թատերաբեմ դարձան յարձակումներուն: Ատրպէյճան օգտագործեց իր ամբողջ կարողութիւնները սահմանին վրայ ճեղք մը բանալու համար: Հայկական բանակը մեծ վնասներ պատճառեց Ատրպէյճանի հրասայլային ուժին: Ցարդ 600 զրահապատ կառքեր հարուածուած են: Այսինքն Ատրպէյճանի զրահապատ միաւորներու մօտ 40 առ հարիւրը շարքէ դուրս հանուած է: Այս է պատճառը որ ներկայիս Ատրպէյճանի բանակը սկսած է օգտագործել հետեւակազօրք զրահապատներու քիչ օգտագործումով: Հրետանային եւ հրթիռային համակարգեր, անօդաչու թռչող սարքեր եւ օդանաւեր կ’օգնեն բանակին: Ցարդ 200 անօդաչու թռչող սարքեր, 17 օդանաւեր, 16 ուղղաթիռներ վար առնուած են հայկական բանակին կողմէ:

Հադրութի ուղղութեամբ՝ հարաւ-արեւելեան սահմանին վրայ կատարուեցաւ ատրպէյճանցի յատուկ ջոկատայիններու յարձակում: Հադրութի քաղաքապետը 23 այլ քաղաքացիներու հետ դիմակալեց այս յարձակումը եւ թոյլ չտուաւ որ ան գրաւէ քաղաքապետարանի շէնքը եւ վրան զետեղէ Ատրպէյճանի դրօշակը: Հայկական բանակը հասաւ Հադրութ եւ սկսաւ հալածանք այդ յատուկ ջոկատայիններուն դէմ: Յատուկ ջոկատայիններ օգտագործուեցան նաեւ Քարվաճառի շրջանին մէջ՝ Արցախի հիւսիսը Մռաւի լեռնաշղթային վրայ դիրքեր գրաւելու համար: Այս գործողութիւնն ալ ձախողութեան մատնուեցաւ շնորհիւ հայոց բանակի գործողութիւններուն:

Այս ձախողութենէն ետք, Ատրպէյճանի վերնախաւը չհրապարակեց 6500-ի հասնող իրենց զոհերուն թիւը, բողոքի ալիք ոարձրացնելով բնակչութեան մօտ: Անոնք նոյնիսկ իրենց զոհերուն դիակները չուզեցին հաւաքել: Այս պատերազմին մէջ ապատեղեկատուութիւնը մեծ դեր կը խաղայ: Կը տարածուին սուտ լուրեր Արցախի մէջ հող գրաւելու մասին: Ատրպէյճանի փոքրամասնութիւն նկատուող լեզկի եւ թալիշ ժողովուրդներ դժգոհ են այս վիճակէն եւ ապագային երկրին կը սպառնայ մեծ անկայունութիւն:

Արցախի բանակին մարտավարութիւնը կ’ընդգրկէ նահանջել կարգ մը դիրքերէ՝ ստեղծելու համար այն խաբկանքը որ հայեր կը նահանջեն, սակայն թշնամիին այդ դիրքերը մտնելէ ետք շրջապատել եւ հարուածել: Այսպիսի  դէպք մը պատահեցաւ հիւսիսային սահմանին վրայ՝ Մատաղիսի կողմերը եւ թշնամիի գումարտակ մը բնաջնջուեցաւ:

Թշնամին տեսնելով թէ սահմանին վրայ որեւէ յառաջխաղացք չի կրնար արձանագրել, սկսաւ ռմբակոծել քաղաքներ եւ գիւղեր: Ռմբակոծուեցան Ստեփանակերտը, Շուշիի Ս.Ղազանչեցւոց եկեղեցին, հիւանդանոցներ, բնակարաններ: Ատրպէյճան կ’օգտագործէ «Սմերչ», «ՏՈՍ» եւ «Փոլոնէզ» մակնիշի հրթիռային կայաններ ռմբակոծելու համար քաղաքացիական թիրախներ: Այս համակարգերէն վեցը հարուածուեցան հայկական հրետանաւորներուն կողմէ: Հայկական բանակի հրետանին մեծ գործ կատարեց ցարդ զսպելու համար թշնամիին յառաջխաղացքը: Հայ հրետանաւորներ աչքի ինկան իրենց դիպուկ հարուածներով եւ կրակի սաստկութեամբ ճնշեցին թշնամիի առաջին շարքերը:  Հայկական բանակի հրասայլեր ճակատամարտ մը մղեցին հարաւ-արեւելեան սահմանին ուղղութեամբ եւ ազդու ձեւով դէմ դրին ատրպէյճանական զրահապատ ուժերուն: Հայկական բանակի հակազրահապատ միաւորները մեծ հարուած հասցուցին թշնամիի զրահահապատ կառքերուն: Անոնք ցարդ կը գործեն անվրէպ: Անոնց յաջողութիւնը պատճառ դարձաւ թշնամիի զրահատ ուժի առաւելութեան չէզոքացումին: Այս պատերազմին մեծ դեր խաղացին ցարդ հայկական արտադրութեան անօդաչու թռչող սարքերը, մարդորսական հրացանները եւ այլ կազմածներ:

Հայկական բանակը մեծ հարուած հասցուց Ատրպէյճանի օդային ուժերուն, երբ հրթռներով ռմբակոծեց Գանձակի օդակայանը: Օդակայանը անգործածելի դարձաւ: Ան կ’ընդգրկէր օդանաւերու եւ անօդաչու թռչող սարքերու կայան եւ նորոգութեան կեդրոն: Հիմա ատրպէյճանական եւ թրքական օդանաւեր պիտի ստիպուին աւելի երկար թռչիլ հասնելու համար Արցախ, մեծ հաւանականութեամբ իյնալով հայկական հակաօդային ուժերու ռատարներու թակարդին մէջ: Գանձակի օդակայանը միայն 60 քիլոմեթր հեռու էր սահմանէն: Այս է հայկական հարուածին կարեւորութիւնը:

Հայկական հակաօդային ուժերը օգտագործելով ռուսական «ՕՍԱ» մակնիշի համակարգեր, որոշ չափով սահմանափակեցին անօդաչու թռչող սարքերու ազդեցութիւնը: Սակայն այս մարզը կը մնայ բանակին խոցելի կէտերէն մէկը, որովհետեւ անօդաչու թռչող սարքերը հարուածուելու համար պէտք ունին ռուսական «Փանցիր Էս1» կամ «Փանցիր Էս2» մակնիշի զրահապատ հակաօդային կայաններու:  Այս կայանները յաջողութեամբ կ’օգտագործուին սուրիական բանակի հակաօդային ուժերուն կողմէ իսրայէլեան հրթիռներ հարուածելու համար: «Փանցիր» համակարգը շատ արագ հակաօդային թնդանօթներ ունի, որ որեւէ առիթ չի տար անօդաչու թռչող սարքերուն:

Դժբախտաբար հայկական բանակն ալ տուաւ իր նահատակներու բաժինը: Ցարդ հայկական զինեալ ուժերը տուած են 800-է աւելի նահատակներ: Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի, Արցախի Հանրապետութեան նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանի եւ հայկական զինեալ ուժերու սպայակոյտի աշխատանքն է ցարդ, որ յաջողութիւն բերաւ հայկական կողմին: Հայկական երկու կառավարութիւնները ցարդ կրցան օգտագործել իրենց ունեցած մարդկային եւ նիւթական պաշարները ամենաազդու ձեւով: Դժբախտաբար նախկին իշխող համակարգէն որոշ անձեր սկսան ապատեղեկատուութիւն տարածել, թէ այս իշխողները Արցախը պիտի ծախեն եւ գաղտնի համաձայնագիր կնքած են: Այս քայլին նպատակն է տկարացնել իշխող կուսակցութեան դիրքերը իր բոլոր ժխտական հետեւանքներով:

Ռուսիոյ Դաշնութեան դիրքը ցարդ չէզոք է: Ռուսիա կը գտնուի արեւմտեան մեծ ճնշումի տակ: Պելառուսիոյ եւ Քիրկիզիայի մէջ Ռուսիոյ համակիր նախագահներու դիրքերը տկարացած են: Ուքրանիա եւ Թուրքիա իրարու ռազմավարական դաշնակիցներ են եւ Խրիմի ապագան կը գտնուի հարցականի տակ: Արցախի պատերազմը յաւելեալ ճնշումի կէտ մըն է Ռուսիոյ վրայ: Այս է պատճառը, որ Ռուսիա կը փափաքի նուազեցնել հետեւանքները այս ճնշումին: Ռուսիոյ մէջ ձայներ սկսան բարձրանալ Տումային եւ լրագրողներու շարքերուն մէջ հայութեան ի նպաստ: Թուրքիա տնտեսական յաճախորդ է Ռուսիոյ մօտ: Ռուսիա կը փորձէ ամէն ձեւով չնեղացնել Թուրքիան, որպէսզի զայն ՆԱԹՕ-էն դուրս փորձէ հանել: Ան կը փորձէ նաեւ ռուս խաղաղապահ ուժեր մտցնել Արցախ որպէս կայունութեան ազդակ: Այս ուժերու մուտքի նպատակը կրնայ ըլլալ նաեւ ապագային լուծում պարտադրելու որպէս լծակ օգտագործել զանոնք:  Սակայն Սուրիայէն Ատրպէյճան եկած ահաբեկիչներ պիտի չի մնան Ատրպէյճանի մէջ: Վերջին օրերուն Տաղստանի, Չեչնիոյ եւ Վոլկոկրատի մէջ ահաբեկչական փորձերը կը վկայեն վտանգի մը մասին, որ իրական է: Այս ահաբեկիչներու թիւը ներկայիս սահմանափակ է, սակայն Թուրքիոյ հանդէպ թոյլ քաղաքականութիւնը շարունակուելու պարագային, անոնք կրնան մեծ վտանգ ըլլալ Ռուսիոյ եւ Իրանի ապահովութեան համար:

Թուրքիա դարձած է տարածաշրջանի անապահովութեան եւ անկայունութեան աղբիւր: Փաստերը իրենք կը խօսին Լիպիայէն, Եգիպտոս, Արեւելեան Միջերկրական Ծով, Սուրիա, Իրաք, Հայաստան եւ ապագային Խրիմ թիրախներն են Թուրքիոյ աշխարհաղաքական ախորժակներուն: Թուրքիա կը հետեւի հին Օսմանեան դպրոցի վարդապետութեան: Այսինքն կը միջամտէ որեւէ տեղ  ուր դիմադրութեան չի հանդիպիր: Դիմադրութեան հանդիպելու պարագային, կը փոխէ մարտավարութիւնը եւ կ’անցնի ուրիշ տեղ մինչեւ որ փոխուին պայմանները: Լիպիայի, Սուրիայի եւ Արեւելեան Միջերկրական Ծովուն մէջ այս է որ պատահեցաւ: Ան յոգնիլ չի գիտեր: Ամէն տեղ կը փորձէ մինչեւ որ յաջողի: Ներկայիս իրեն վստահուած է Ռուսիան եւ Իրանը անկիւնաւորելու գործը: Արցախը գտնուելով երկու շրջանային հզօր պետութիւններու սահմանին վրայ, կը նկատուի լաւ սկիզբ ահաբեկիչներու միջոցով անկայունութիւն մտցնելու համար այդ երկու պետութիւններուն մէջ: Թուրքիոյ դերը այս տարածաշրջանին մէջ ժխտական է եւ նպատակն է խաղաքարտեր հաւաքել ապագային կայանալիք որեւէ համագումարի համար: Թուրքիոյ պահանջը մտնել Միսնքի խումբին մէջ որպէս խաղաղարար, ունի մէկ նպատակ՝ Թուրքիան ճանչնալ որպէս տարածաշրջանի հզօր պետութիւն, իր բոլոր ժխտական հետեւանքներով:  Թուրքիան ներքուստ կը վախնայ մասնատումէ եւ այդ բանին դէմ կը պայքարի ինքզզինք պարտադրել փորձելով որպէս շրջանային հզօր պետութիւն:

Արցախի պատերազմը տակաւին կը մնայ շրջանային, սակայն հարցին արդար լուծում չգտնելու ու պատերազմը երկարելու պարագային, մեծ հաւանականութիւն կայ որ ան ծառայէ որպէս յենակէտ Ռուսիան եւ Իրանը ապակայունացնելու համար:  Այս իրականութենէն պէտք է մեկնին Հայաստանի եւ Արցախի երկու դրացի պետութիւնները: Թուրքիոյ ազդեցութիւնը այս չափով մնալու պարագային, երկուքն ալ պիտի տուժեն:

 

Leave a Reply

Comments containing inappropriate remarks, personal attacks and derogatory expressions will be discarded.

Your email address will not be published.

You May Also Like
Read More

“Enough is Enough”

Պարոյր Աղպաշեան, Ռակ Մամուլ, Պէյրութ, 18 Լիբանան 2010 Հակառակ իր սահուն ֆրանսախօսութեան, անգլերէնով այս արտայայտութիւնը կը գործածէր Տոքթ.…
Read More